مطالب جدید

اهمیت کمی و کیفی آب در صنایع آبزیان
نویسنده : مهندس علیجان فخرالدین ، رئیس گروه بهبود کیفیت ، فرآوری و توسعه بازار آبزیان شیلات گلستان
با همکاری دکتر حبیب ا... میرزائی ، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان
چکیده :
آب از گرانبهاترین منابع طبیعی بوده که تنها قسمتی از آن را می توان بطور قابل قبولی بازیابی نمود . با توجه به نیاز شدید جوامع به آب بخصوص در وضعیت کنونی حفظ و کنترل منابع آبی از ضروریات می باشد . در این حال بحران کم آبی ، مدیریت مقابله با چنین پدیده ای می تواند در کاهش بحران فوق مفید واقع شود . استفاده مؤثر از آب می تواند دوام یک منبع ناکافی را افزایش ، مصرف انرژی را کاهش ، نقایص سیستم را جبران کرده ، بوی فاضلاب را تقلیل و تقاضای رشد سریع جمعیت را برآورده سازد .
استفاده از منابع آب ، حفاظت ، صرفه جویی و استفاده مجدد آن نیز می تواند مزایای چشمگیری برای شرکت آب و مصرف کنندگانش داشته باشد . در مقابل مشارکت در راستای حفظ منابع آبی با درنظر گرفتن تمامی موارد و بکارگیری نیروی متخصص و همچنین فن آوری مناسب و ارزان قیمت در پیشبرد راهبردی این مسئله امری انکار ناپذیر است . حفظ محیط زیست و حمایت از ذخایرطبیعی جهان از جمله ذخایر دریایی و آب شیرین توجه جهانیان را بخود جلب کرده بازتاب فعالیتهای انسانی و توسعه صنعتی و اقتصادی ، تخریب خطوط ساحلی ، آلودگی آب ، تغییرات بنیادی اکوسیستم های ناپایدار و عرضه مواد غذایی فاسد ، تخلیه مواد یا انرژی بطور مستقیم توسط انسان به محیط دریایی از جمله مصب رودخانه ها ، سلامت ذخایر زنده و انسان را به خطر انداخته و مانع پیشرفت فعالیتهای دریایی از جمله صید ، کیفیت آب دریا جهت بهره برداری خواهد شد و همچنین تعداد تفریگاهها را کاهش می دهد . اثرات تخریب محیط زیست آبزیان آب شیرین را نیز می توان در عرضه مواد غذایی آلوده و فاسد مشاهده کرد حتی میزان کم آلوده کننده ها در آب می تواند در تولید فرآورده آبزیان جهت مصرف انسانی بازتاب گسترده ای داشته باشد .
مقدمه و پیشگفتار
اهمیت آب در زندگی موجودات زنده بر همه روشن است و در بین عناصر بیشمار سازنده طبیعت خصوصاً کره زمین رول مخصوصی را به سبب اختصاصات فیزیکی و شیمیایی خود دارا ست . آب در طبیعت در سه حالت بخار، مایع و جامد بوده و تبدیل به هر سه حالت دیگر در درجه حرارت معینی انجام پذیر است . در بدن موجودات زنده یک جریان واقعی آب وجود دارد که بین دستگاههای داخلی و دفعی در جریان است . دریا مخزن و منشاء آب در طبیعت می باشد . آب دریا بصورت مختلف به قاره ها کشیده شده پس از تغییرات مختلف مجدد به دریا برگردانده می شود و این گردش مرتباً تکرار می گردد . بیش از 99 درصد منابع آبی جهان را نمی توان در مصارف نظیر آشامیدن ، صنایع ، اقدامات بهداشتی و آبیاری استفاده نمود زیرا منابع فوق در اقیانوسها موجود بوده یا بصورت کوههایی از یخ در قطب ها پیدا می شوند ( غفوری ٬ مرتضوی 71 )
در طول تاریخ کیفیت آب عامل تعیین کننده ای در میزان برخورداری انسانها از آسایش و رفاه بوده است . آب نا سالم که آلودگی را از منابع طبیعی دریافت می کند دشواریهای بزرگی را در زندگی مصرف کنندگان بروز داده است . کشور ایران به دلیل ریزشهای کم جوی و نامناسب بودن پراکنش زمانی و مکانی بارندگی ها در زمره کشورهای خشک و نیمه خشک جهان قرار دارد و متوسط بارندگی سالانه در کشور حدود 250 میلیمتر است که تقریباً معادل بک سوم متوسط بارندگی جهان است . منابع آب تجدید کشور با توجه به وضعیت بارندگی ، پوشش گیاهی و ... بطور متوسط حدود 130 میلیارد متر مکعب در سال و حجم قابل استحصال با احتساب حجم آبهای برگشتی حدود 126 میلیارد متر مکعب برآورد می شود . از کل آبهای تجدید شونده حدود 105 میلیارد متر مکعب را جریان های سطحی و 25 میلیارد متر مکعب را جریان های نفوذی به منابع زیرزمینی تشکیل می دهند . به هر حال متوسط حجم کل منابع آب کشور رقم ثابتی است . به علت رشد نسبتاً بالای جمعیت گسترش کشاورزی و توسعه صنعت ، تقاضا برای آب در حال افزایش است . میزان مصرف آب بخشهای مختلف حدود 3/93 میلیارد متر مکعب برآورد شده است که حدود 3/83 میلیارد متر مکعب ( 5/92 درصد ) به بخش کشاورزی و 6 میلیارد متر مکعب ( 6 درصد ) به بخش شرب و مابقی به بخش صنایع و نیاز های متفرقه دیگر اختصاص می یابد . ( رستمی 86 )
از آنجائیکه حدود 6 درصد صید سالانه ماهی دریایی از اقیانوس آزاد برداشت می شود و حدود 50 درصد چنین صیدی از نواحی ساحلی نسبتاً کم عمق ، در جایی که موجودی مواد مغذی نه تنها غنی تر است بلکه در دسترس گیاهان نیز هست بدست می آید نیمه دیگر صید جهانی ماهی از تالاب ها و دهانه ها که فقط 1% کل سطح اقیانوسها را تشکیل می دهند حاصل می شود با این حال این گونه نواحی در بین پر تولید ترین زیستگاههای این کره قرار دارند اما متاسفانه آبهای ساحلی و مصب ها در حال دریافت بارعظیمی از آلاینده ها هستند لذا بجای حمایت از این منابع حساس در تولید پروتئین جهانی بنظر می رسد ما انسانها داریم با پسابها ، آفت کشها ، زدایه ها ، فلزات سمی ، پسماندهای رادیواکتیویته ، نشت نفت و ساختن شهرها و صنایع ، آبها را تهدید می کنیم . ( مخدوم 80 )
می دانیم روند گسترش آلودگی منابع آب در جهان و ایران در دهه اخیر علاوه بر موارد ذکر شده ناشی از استفاده کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات در سفره های آب زیر زمین و آبهای سطحی می باشد که این مقوله تهدید جدی تلقی می شود ضمناً باید توجه داشته باشیم که آلودگی صنعتی ، فاضلابهای شهری و آلودگی شیمیایی و میکروبی و زباله های شهری و بیمارستانی در آب بسیار خطرناک و ماندگار بوده و امکان بازیافت آنها توسط سازوکارهای طبیعت در میان مدت وجود ندارد در صورت تشدید این وضعیت به طبع صنایع فرآوری آبزیان دچار مخاطرات شدیدتری خواهد شد . ( رستمی 86 )
واژه های کلیدی :
سیستم – کیفیت – منابع آب - ذخایر دریایی – مصب رودخانه – تجدید شونده – زیستگاه - خطوط ساحلی – فرآوری – پساب – رادیواکتیو – بیولوژیکی – میکروارگانیسم – تقاضای بیولوژیکی اکسیژن ( BOD ) – تقاضای شیمیایی اکسیژن (COD ) – تاسیسات – اتمسفر – باکتریها – ویروسها – متابولیسم – آلاینده ها – قلیا ئیت – میکروبهای پاتوژن – کواگوله – فوکولان .
هدف :
این پژوهش بمنظور بررسی کمی و کیفی آب و تاثیر آن در زندگی ، تکثیر و پرورش ، صنایع فرآوری و حمل ونقل آبزیان می باشد .
مواد و روشها :
مطالعه توصیفی ، مقطعی و تحلیلی بوده با جمع بندی اطلاعات موجود در کتابخانه ها و مقالات علمی و طرحهای تحقیقاتی با استفاده از تجارب سایر کارشناسان جهت شناخت و ماهیت کاربرد آبهای سالم و ناسالم در صنعت تکثیر ماهیان و بازسازی ذخایر دریا و محیط های آبزی پروری و فرآوری آبزیان و تاثیر آن بر سلامت انسان و جامعه مورد نظر بوده است .
نتایج :
بررسی موانع و مشکلات کیفی آب در صنایع آبزیان
دسترسی به آب فراوان ، سالم و بهداشتی و ارزان با ترکیب شیمیایی مناسب برای مصارف گوناگون واحد فرآوری و یا محیط های تولیدی یکی از رموز موفقیت بشمار می رود . وجود هر عامل ناخواسته ای در مواد غذایی نوعی آلودگی قلمداد می شود . ممکن است فیزیکی ، شیمیایی و یا بیولوژیکی باشند که از راههای گوناگون از جمله انسان ، حیوانات اهلی و یا وحشی و محیط زیست ( آب ، خاک ، هوا ، حشرات و جوندگان ) موجب آلودگی مواد غذایی شوند . میکروبهای موجود در آب بیشتر از گونه های میکروارگانیسم های موجود در خاک ، پساب و هوا است . آبهای سطحی محتوی مقداری مواد آلی هستند و محیط آنها کم و بیش برای رشد میکروبها مناسب است در حالیکه آب خالص برای زندگی میکروبها نامساعد بوده و پس از مدت کوتاهی مقاومت ، تعداد میکروبها در آن کم می شود . بدیهی است اسپر ها در آب خالص مقاومت بیشتری دارند .
در مواردی که پساب و زباله به آبهای سطحی ریخته می شوند میکروبها یی مانند استرپتوکوک فکالیس ، کلیفرم ها ، سالمونلا و کلستریدیوم در آب وجود داشته و استفاده از چنین آبی برای هر یک از مصارف صنایع فرآوری آبزیان و کارخانه می تواند مشکلات بهداشتی زیادی را بوجود آورد و همه گیرهای بیماریهایی مانند حصبه ، وبا و اسهال خونی بیشتر از راه آب آلوده اتفاق می افتد .
آب همچنین عامل انتقال میکروارگانیسم های عامل فساد و مسمومیت های غذایی به فرآورده های غذایی و محیط کار می باشد . وجود باقی مانده غذایی و یا آب در محل کارگاه موجب می شود که حشرات به محل جذب شوند همچنین وجود محلهایی مانند آب انبار ، رودخانه ، جوی و پساب در اطراف واحد تولیدی سبب جلب حشرات می شود و یا اینکه محلهای دیگری مانند مسیرهای عبور آب گرم و سرد که بخار آب و هوا کندانسه می شود موجب جلب حشرات می گردد و لازم است آنها را از دسترس حشرات دور ساخت . زباله و پساب در اطراف واحد تولیدی در اثر تجزیه شیمیایی و میکروبی بوی تعفن گرفته محل مناسبی برای تکثیر حشرات و کرمها و جوندگان و میکروبها می شود و کانون دائم آلودگی تشکیل می گردد . اگر پساب وارد آبهای جاری محل شود بعلت تقاضای بیولوژیکی اکسیژن ( BOD ) و تقاضای شیمیایی اکسیژن (COD ) مشکلاتی را برای سلامت محیط زیست بوجود می آورند .
بنابراین در بیشتر موارد لازم است ویژگی های آب در دسترس با ویژگی آب مورد نظر برای موارد گوناگون تنظیم گردد . در غیر این صورت مشکلات و مسایل گوناگون بوجود خواهد آمد برای مثال گاز های موجود در آب اختلالات زیادی در فرآیند ایجاد می کند و یا میکروارگانیسم های موجود در آب ممکن است مشکلات بهداشتی عمده ای را بر محیط کار ، کارکنان و فرآورده به بار آورند و یا سختی آب ممکن است زمان لازم برای پخت را افزایش داده موجب افت کیفیت محصول شده ضمن اینکه سختی آب بر روی جدار دیگ بخار و پخت ، لوله های انتقال بصورت کربنات و سولفات شده موجب خورندگی برروی فلزات از جمله آلومینیوم و قلع گشته دبی جریان آب و دما را کاهش دهد .همچنین گاهاً فرسایش خاک سبب آلوده شدن و گل آلودی آب می شود که هزینه تصفیه مراکز فرآوری را بالا می برد . سیلیت موجود در آب ، پمپ آب و سایر تاسیسات مربوط به انتقال آب را فرسوده می کند . آلوده شدن آبها زندگی آبزیان را بخطر می اندازد زیرا کیفیت آب برای آبزیان اهمیت دارد و بنابراین مواد معلق به داخل نهر ها ، دریاچه ها و مخازن زندگی آبزیان را با خطرمواجه می سازد .
بخشی از کیفیت آبهای سطحی و زیرزمینی مربوط به بارش بوده که با عبور از اتمسفر ، گاز ها و یون های مختلفی را در خود حل کرده آنها را به سطح زمین می رساند . آلودگی صنعتی و گرد وغبار و یا اینکه گنبدهای نمکی و گچی کیفیت آبها را تهدید می نماید . جلبکهای سمی نیز می تواند آب را غیر آشامیدنی و موجب ناراحتی های ریوی و کبدی شود و ماهیهای صدف دار را به یک غذای مرگبار برای انسان تبدیل کند . برخی از آبزیان به میزان قابل توجه آب را در سیستم خود تصفیه می کنند . بنابراین قادر به جذب باکتریها و ویروسهای بیماریزا می باشند با مصرف خام یا نیمه پخته آنان احتمال ابتلا به بیماری آماس کبد افزایش می یابد این ویروس مهمترین ویروس عفونی است که از طریق مواد غذایی دریایی به انسان منتقل می شود .
از آنجائیکه موارد مصرف آب علاوه بر محیط های تولیدی در صنایع فرآوری آبزیان نیز از جمله جابجایی مواد اولیه در خط تولید ، حذف ناخالصی ها در مواد اولیه ، خیس کردن مواد اولیه ، کاربرد های عمومی فرمول تولید فرآورده ها ، آب ویژه سرد کردن فرآورده ها و محصولات شیلاتی ، فرآیند های تبادل دمائی دیگهای بخار و جوش آوری و سایر ... از اهمیت خاصی برخوردار است لذا سلامت و رعایت بهداشت آن از اهمیت زیادی برخوردار است لذا باید سعی شود تا عوامل فیزیکی ، شیمیایی و بیولوژیکی نتوانند از این راه ها آسان به فرآورده یا محصولات منتقل شده و مشکلات عمده ای را بوجود آورند . همچنین آبی که جهت شستشوی ظروف و لوازم مختلف مورد استفاده قرار می گیرد در صورت آلوده بودن باعث بالا رفتن بار میکروبی فرآورده می شود . میکروبهای موجود در آب آلوده غالباً باعث غلیظ و چسبناک شدن فرآورده می شود . مضافاً باکتریهایی نظیر پسودوموناس ، سالمونلا ، شیگلا و ... از طریق این آبها وارد فرآورده می شوند .
بحث و نتیجه گیری :
- مدیریت بهینه منابع زیست بومی باید بصورت اصلی بنیادین مورد پذیرش قرار گیرد ، مدیریتی که جنبه های مختلف زیست محیطی را مورد لحاظ قرار داده و آبزیان از اولویت آن باشد . در کنار پرداختن به اهمیت اقتصادی تولید و صنایع شیلاتی لازم است عوامل آلوده کننده آب در این صنعت بر اولویت سلامت آبهای محدود کشور تاکید گردد .
- از آنجائیکه مسأله آلودگی محیط آبزیان منحصر به مرزهای کشور خاصی نیست لذا همکاری و مطالعه دقیق پیرامون آلودگی آب بویژه در مناطقی که زندگی انسان در معرض خطر جدی قرار دارد یک ضرورت جهانی است .
- ارتقای فعالیتها و کاربرد علمی و فنی برای بهره برداری بهینه از منابع آب و انجام تحقیقات در زمینه تصفیه و توزیع آب با اجرای سیستم مدیریت کیفیت آب و محیط زیست به همراه تدوین استاندارد های ملی مورد نیاز در صنعت آب و فاضلاب می تواند عامل تعیین کننده ای در میزان برخورداری مصرف کنندگان از مصرف آب تلقی گردد .
- رویکرد صنعت آبزی پروری به فناوری پاک با گسترش مطالعات در زمینه بهینه سازی با تأکید بر انجام ارزیابی زیست محیطی پس از اجرای پروژه ها و لحاظ کردن هزینه های مربوطه در توجیه اقتصادی طرح ها و صرفه جویی در مصرف آب با روش های نوین می تواند ضامن آینده روشن این صنعت باشد .
- در محیط های کارگاهی باید از نوسانات شدید درجه حرارت آب جلوگیری شود چون باعث وارد شدن استرس به ماهی مولد و خراب شدن تخمک یا اسپرم می شود و در مواقعی باعث تخم ریزی زودرس یا دیررس می گردد . همچنین سرعت مجاز آب در کانالها باید رعایت گردد . سرعت کم باعث افزایش مواد زاید و سرعت زیاد باعث افزایش متابولیسم و صرف انرژی بیشتر در ما هی می شود .
- پیگیری سیاست حداکثر سازی توان کیفیت در تأمین آب در صنایع فرآوری آبزیان همچنین با تنظیم الگوی کیفیت آب در مراحل مختلف تولید ، فرآوری ، طبخ می توان ضمانت ارتقای سلامت افراد جامعه را تضمین نمود . در مقابل می توان جهت حفظ و استفاده موثر و مجدد از آب و صرفه جویی از آن بعنوان مدیریت مقابله با بحران کم آبی در محیط تولیدی برنامه ریزی کرد .
- به هر صورت چنانچه کیفیت آب مناسب نباشد ، ابتدا باید عوامل آلاینده ها شناسایی گردد که کدام حالت فیزیکی ، شیمیایی و یا بیولوژیکی باعث آلودگی است تا بر اساس دریافت اطلاعات نسبت به رفع مشکلات اقدام نمود . معمولاً تصفیه کردن آب یا جدا کردن مواد معلق مانند ذرات خاک رس ، سیلیکا Sio2 و سوسپانسیون مواد آلی و معدنی را با توجه به حجم آب و اندازه مواد فلوکولان ذرات موجود در آب کواگوله یا فلوکوله نمود یعنی ذرات بهم چسبیده در اثر سنگینی ته نشین شوند و یا آب را از فیلترهای شنی فشاری عبور داده و مواد معلق را جدا کرد . همچنین جدا کردن میکروارگانیسم های آلوده شامل دیاتومه ها ، قارچها ، انگل ها ، پروتوزوآ ها و انواع باکتریها و حتی میکروبهای پاتوژن بهمراه مواد آلی ، رنگ ، مزه و بو که مربوط به ذرات کلوئیدی و مواد محلول در آب است را جدا کرده مواد معدنی ( سولفات ، منیزیم و کلسیم ) که موجب عاملیت قلیائیت یا سختی اند همچنین میزان آهن و منگنز را با سازمانهای اهل فن رفع مشکل نمود .
وجود آب در صورتی می تواند مفید باشد که بتوان بدون صرف هزینه های زیاد آن را مورد استفاده قرار داد . مسلماً با شناخت ویژگی های آب می توان برای بهره برداری هرچه بهتر از منابع یک منطقه برنامه ریزی کرد .


**********************************************************

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

 نقش هوادهی در مزارع پرورش ماهی:
هوادهی یک روش مکانیکی جهت حل کردن هوا در آب به شمار می رود.این مهم با افزایش سطح تماس بین آب وهوا بدست می آید. درطبیعت باعملکرد باد وامواج در آبهای ساکن پشت سدها و دریچه ها ودریاها واقیانوس ها رخ می دهد. همینطوربه وسیله ی حرکت جریان آب وسرعت وریزش آب درچشمه ها ورود خانه ها وکانال های با شیب مناسب،عمل هوادهی انجام می گیرد.
به طور کلی در طبیعت دو پدیده انتشارDiffusion)) وفتوسنتز منابع
تامین اکسیژن مورد نیاز آبزیان می باشد.
افزایش سطح تماس ببین آب وهواباعث حل شدن مقادیربیشتری ازهوا
در داخل آب می شود وازطرف دیگر به انتقال گازهای مضرازآب به
داخل هوا کمک می کند.بنا بر این انتخاب مناسب یک هواده واستقرار
آن در محیط آب مورد نیاز و نحوه استقرار از لحاظ عمق مناسب تاثیر
بسیاری درراستای کارایی وتامین هدف را به دنبال خواهد داشت.چرا که درصورت عدم رعایت موارد فوق و بدون شناخت ازاثرات هواده
و ممکن است نتیجه عکس آید شود.
روش های متفاوتی در غنی سازی آب ازاکسیژن وجود دارد از جمله
آنکه اکسیژن خالص را مستقیم وارد آب کنیم یا آن را در مخازن تحت
تماس وفشار با آب مخلوط نموده و واردآب نماییم وروش دیگر اینکه
با استفاده ازروشهای هوادهی می باشد،که خود شامل انواع روشهای
گوناگون هوادهی می باشدازجمله به روش مکانیکی وشکستن سطوح
آب و ایجاد سطح تماس بیشترآب با هوا و روش دیگر استفاده از پمپ
های جابه جایی و پرتابی آب می باشدکه این روش معمولا درمزارع
گرمابی مورداستفاده قرارمی گیرد.وروش دیگرآنکه هوارا تحت فشار
با دستگاه های کمپرسور و یا ایربلوئر توسط لوله های pvc وشلنگ تراوادرکف حوضچه هاهدایت ازطریق سنگ هوابه صورت حبابهای ریز وارد آب می شود.
امروزه دستگاه هایی نظیر:ایرجت - فورسون-پدالی وفون فراکشن واسپلش و...در مزارع پرورش ماهی به منظور افزایش تولید درواحد سطح ازاین دستگاهای هواده درآب،که هریک برای عمق وسطح مشخصی مورد استفاده قرار می گیرند.
به طورکلی دوروش عمده جهت غنی سازی آب ازاکسیژن وجود دارد
یک روش به نام هوادهی حباب سازیاسیستم هوادهی عمقیDiffused Air systemاست که هوا را تحت فشار از طریق انژکتور یا ریفیوزر درعمق استخربه آب واردمی کنند تا حباب های هواایجاد گشته وضمن حرکت آنهابه سمت بالاوتماس باآب اکسیژن هوای موجوددراین حبابها به آب انتقال یابد.
هوادهی عمقی راازنظراندازه های حبابی که ایجاد می کنند می توان به حباب ریزFin bubble))حباب متوسط (Medium bubble) وحباب
درشت coarse bubble)) تقسیم نمود. روش دیگر، سیستم هوادهی سطحی مکانیکی بااستفاده ازپروانهpropeller)) یاشانه دوارRotary
Brushاست که آب رادردستگاه هوادهی به گردش می اندازد و قسمت عمده هوادهی براثرافزایش سطح تماس آب باهوای ناشی ازاین گردش و بقیه براثرپاشش قطرات آب درهوا و ورود حبابهای هوا درآب تامین می گردد.
دستگاههای هوادهی:
درانتخاب دستگاههای هوادهی بایستی به حداکثر
رساندن بازده اکسیژن رسانی بازای هرواحدانرژی مصرفی دقت شود
و بتوان بیشترین راندمان را باحداکثر صرفه جویی درمصرف انرژی
به عمل آورد ودرمزارع پرورش ماهی ازآنجا که برنامه ریزی وتولید
اکسیژن مصرفی برمبنای تعویض به موقع آب وگازهای مضروتامین
اکسیژن موردنیازانجام می شودودرراستای ایجادشرایط زیست مناسب
وافزایش رشدماهیان هدف می باشد.لذا الزاما باید دستگاههای هوادهی ازکارایی مناسب وقابل تعمیروطول عمرمناسب برخوردار باشند. براساس تجربیات به دست آمده کمبود اکسیژن محلول وعدم شستشواز اساسی ترین فاکتورهای محدودکننده دریک مزرعه فعال محسوب می شوندکه در صورت استفاده ازهوادهی و تعویض مناسب آب می توان بیش از80 تا 85 درصد عوامل بیماری زا را از مزرعه دور ساخت و ماهیان با رشد مناسب و کیفیت گوشت عالی تولید نمود.

مهندس رضا فراهانی کارشناس ارشد تکثیر پرورش آبزیان

////////////////////////////*************************/////////////////////////

===================================================

مدیریت رسوبات دراستخرهای پرورش میگو
نویسنده: U Win Latt
مشاور آبزی پروری در تایلند
Email:aquabco@cscoms.com
مترجم :علی محمدیاری
E mail:alimohdyari@yahoo.com

مختصری بر تاریخچه لجن:
پرورش میگو به شیوه متراکم از اواسط دهه 1980 میلادی (به خصوص از جنوب شرق آسیا ) آغازو توسعه یافت . میزان تولید میگوی پرورشی نیز به تبع توسعه سطح زیر کشت و اجرای سیستم پرورش متراکم میگوروند صعودی پیدا کرد.
بهبود مدیریت آب و مواد زائد حاصله از پرورش میگو به واسطه ایجاد پاره ای از مشکلات در پرورش میگو از دهه های گذشته آغاز و از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است.
در گذشته، بیشتر موضوعات مدیریتی در پرورش میگو در ارتباط با آب و مواد زاید موجود در آب متمرکز بود وتوجه کمتری بر مدیریت مواد جامد و نیمه جامد حاصله از پرورش میگو و یا اصطلاحا" لجن حاصله از پرورش میگو در استخرها جهت بهبود وضعیت آن صورت می گرفت که در حال حاضر به دلیل حساسیت اثرات زیست محیطی ناشی از فعالیت پرورش میگو و پساب آن توجه ویژه ای با این موضوع با توسعه تکنیک های بهبود مدیریت آب شامل پیش فرآوری و سیستم چرخشی آب توسط محققین و آبزی پروران صورت می گیرد هر چند این موضوع هنوز به طور کامل مورد توجه قرار نگرفته است.
بعد از گذشت سالها از فعالیت پرورش میگو ، لجن و یا زائدات حاصله از فعالیت پرورش هنوز به عنوان یک معضل تلقی شده و آبزی پروران نیز در این موضوع نگران هزینه سرمایه ای اولیه و محدویت سطح در مزرعه خود برای اعمال مدیریت بر آن با توجه به مزایای این عمل می باشند .
بر اساس مطالعات نویسنده ، در سه استان جنوبی تایلند(رانونگ،فانگ گا و چامپون) آبزی پروران تمایل به داشتن تکنیک های مدیریتی برای بهبود مواد زائد حاصله در استخرهای خود دارند ولی اطلاعات کافی برای ایجاد تغییرات موثر بر آن را دارا نمی باشند.
بنابراین ،ایجاد روش مدیریت اصولی برای رسوبات شامل فرآوری ، نگهداری،رهاسازی و بازیافت آن برای مدیریت تولید پایدار پرورش میگو ضروری است و در این نوشتار، به پاره ای از رهیافت های به کار گیری شده از سوی آبزی پروران تایلند پرداخته می شود.
لجن:
به مواد زائد حاصله از پرورش میگو که در طول دوره پرورش میگو در کف استخر جمع می شود لجن و یا رسوبات می نامند .این مواد به شکل جامد،نیمه جامد،مایع وگاز ناشی از مواد غذایی مصرف نشده ،پوسته میگو،لاشه میگو ، مدفوع ،مواد مترشحه میگو و رسوبات حاصله از فرسایش خاک می باشند که در کف استخر تجمع می یایند.
بخشی از این مواد از طریق سیستم تعویض آب خارج می شود و بقیه موارد در کف استخربه شکل جامد و نیمه جامد باقی می مانند فلذادر این مقاله بیشتر به رسوبات مواد جامد و نیمه جامد استخر پرورش میگو پرداخته خواهد شد.
مشخصات لجن:
مشخصات لجن به نوع و طراحی استخر،رژیم مدیریتی استخرو نهاده های ورودی به استخرهای پرورشی و اصولا" به طبیعت و منبع آن بستگی دارد. لجن حاوی مقدار زیادی مواد آلی ،نیتروژن و فسفر ( بیش از خاک های نرمال) و همچنین دارای نیاز اکسیژن بیولوژیکی(BOD )و شیمیایی(COD )بالا بوده که حاکی از بالا بودن میزان بار مواد غذایی در آن می باشد. بنابراین انجام فرآوری ویژه قبل از دور انداختن و مصرف آن ضروری می باشد.
مشخصات کیفی و کمی لجن بعد از برداشت میگو:
H2S 13.6mg/kg
NH3-N 45.9 mg/kg
No2-N 0.2mg/kg
No3-N 0.4mg/kg
Po4 1.2mg/kg
PH 5.8
% Organic matter 16
اثرات لجن:
•اثر بر پرورش میگو
لجن اثرات متعددی بر رشد،بقاء و کیفیت آب پرورش میگو دارد.برداشت لجن از کف استخر به طور قابل ملاحظه ای بر کاهش غلظت مواد آلی غذایی در آب ونتیجتا" در کاهش میزان فیتوپلانکتون و حاصلخیزی استخر تاثیر دارد. در پرورش میگوی ستی فروس، بقاء و میزان تولید در اثر عدم برداشت لجن از استخر کاهش نشان داده و در پرورش میگوی منودن نیز ارتباط منفی با میزان آمونیوم و غلظت سولفید در رسوبات آشکار شده است.
تجمع لجن در کف استخر نه تنها باعث افزایش نیاز اکسیژنی در رسوبات می شود بلکه در ایجاد شرایط بی هوازی در استخر وتولید گازهای مضرنظیر هیدروژن سولفید و.... نیز اثر گذار است.
رسوبات موجود در استخر موجب مصرف اکسیژن محلول در آب استخر شده و از این طریق میزان اکسیژن کف استخر که محل زیست میگو می باشد کاهش یافته و از این طریق موجب استرس و همچنین حساسیت بیشتر آنها به بیماری می شود.علاوه بر آن گازهای حاصله از شرایط بی هوازی در استخر موجب بی اشتهایی میگو و به تبع آن افزایش FCR و فساد بیشتر آب از نظر کیفی می شود بنابراین مدیریت لجن استخر، نقش مهم و حیاتی در زمان پرورش میگو در میزان تولید و پیشگیری از بیماریها دارد.
•اثر بر محیط زیست
اطلاعات کمی راجع به اثرات لجن بر محیط زیست موجود می باشدولی لجن حاصله از پرورش میگو، اثرات منفی،خنثی و مثبت بر محیط زیست داشته و درجه اثرات آن بر محیط زیست بستگی به نحوه مدیریت لجن در زمان پرورش و پس از برداشت میگو دارد . معمولا" درمباحث، بیشتر به اثرات منفی آن پرداخته شده و از بیان اثرات مثبت آن به واسطه ترس از اهمال و قصور در مدیریت لجن در استخرهای پرورش چشم پوشی می شود. اگر چه رهاسازی لجن به محیط زست سر و صدای زیادی رادر صنعت پرورش میگو از منظر مباحث زیست محیطی ایجاد نموده ولی اثرات محیطی ناشی از ورود لجن به محیط زیست از سه نظر قابل بررسی و تفکیک می باشد.
1- اثر برکیفیت آبهای ساحلی و هیدرولوژی آن2- اثر بر موجودات آبزی 3- اثر بر گیاهان مانگرو و گیاهان خشکی زی
1) اثر بر کیفیت آبهای ساحلی و هیدرولوژی.
از آنجایی که لجن استخرهای پرورش میگو، حاوی مقدار زیادی مواد تغذیه ای می باشد بنابراین در صورت تخلیه پساب و لجن حاصله از پرورش میگو بدون انجام فرآوری آن ، حاصلخیزی در آبهای ساحلی ایجادمی شود.
ورودمقدار کم و معتدل مواد لجنی به آبهای باز ساحلی نیز موجب ایجاد منابع غذایی برای تعدادی از موجودات آبزی شده زیرا نیتروژن و فسفر بالای موجود در آن موجب رشد گیاهان آبزی می شود بنابراین قبل از ورود و تخیله آن به محیط زیست بایستی عملیات فرآوری بر روی آن صورت پذیرید.
2)اثر بر موجودات آبزی ساحلی.
ورود لجن( بدون فرآوری) به منابع آبی به واسطه دارا بودن مقدار زیادی ذرات مواد جامد معلق (مواد جامد معلق به میزان 4200 میلی گرم در لیتر در استخرهای پرورش میگوی متراکم با پوشش پلاستیکی ) گزارش شده است .این مواد با گل آلودگی بالا(turbidity) باعث کاهش نفوذ نور به داخل آب شده و به عنوان یک عامل محدود کننده در فتوسنتز و کاهش میزان اکسیژن محلول در آب های گیرنده شده و از این طریق باعت استرس بر موجودات آبزی می شوددر صورتی که عمل ورود و وجود مواد معلق طولانی مدت باشد اثرات زیان آوری بر موجودات ساکن در بستر خواهد داشت. وجود مواد نیتروژن و فسفر بالا در لجن باعث ایجاد شکوفایی بالا در این نواحی نیز خواهد شد.
3)اثر بر گیاهان مانگرو و گیاهان خشکی زی.
برخی ازمطالعات انجام شده نشان داده است که ورود پساب و موادحاصله از پرورش میگو باعث رشد برخی از گونه های مانگرو می شود برای مثال یک مخلوطی از 75 درصد لجن و 25 درصد خاک باعث رشد گونه های مانگرو از جمله (Rhizophora mucronata ،R. apiculata وBruguiera cylindrical) می شود و بر اساس بررسی نویسنده، و گزارش تعدادی از پرورش دهندگان میگو در مناطقی که لجن ها به صورت توده ای نگهداری می شدند در آن مناطق گیاهان مانگرو از رشد بهتری برخوردار بودند.احیاء گیاهان مانگرو به ویژه نوع چندل در کانال های تخلیه مزارع میگو که به صورت نصف از آن با پساب مزارع میگو پر شده بود اتفاق افتاده ( در استان sinkawan محل پروژه پرورش میگوی Tirjawai در غرب کالی مانتن اندونزی) ولی بایستی از تخلیه لجن های حاصله از پرورش میگو در درون جنگل های طبیعی مانگرو به دلیل بالا بودن بار مواد آلی آن به صورت مستقیم پرهیز نمود زیرا این عمل ممکن است باعث عدم تنفس ساختار ریشه های این گیاه شود.
نمک موجود در لجن نیز می تواند مشکل ساز شود فلذا در استعمال آن برای گیاهان خشکی زی بایستی دقت و توجه شود.میزان تحمل گیاهان بر اساس نوع آن متفاوت می باشد درخت نارگیل دارای تحمل بیشتری نسبت به گونه های شدیدآب شیرین می باشد.مشخصات لجن حاصله بر اساس کیفیت آب استخر،میزان نهاده ورودی به استخر و بارندگی در آن منطقه متغییر خواهد بود و از نظر منطقی استخرهای با شوری بالا دارای لجن شورتری بوده و استخرهای با شوری پایین تر و مناطق با بارندگی و یا اینکه در معرض بارندگی بوده اند از شوری پایین تری برخوردارند.در بررسی نویسنده و بر اساس گزارش برخی از پرورش دهندگان با افزودن لجن بر پای گیاهان عنبه هندی میزان رشد رویشی (برگ آنها )افزایش یافت ولی میوه دهی(رشد زایشی) حاصل نشدودر خصوص استفاده از آن برای درختان موز هیچ گونه گزارش منفی با توجه به استفاده منظم آن ارائه نشده است.
استفاده از لجن خشک ( بیش از 15 روز عمر) و ریختن آن در پای درختان کائوچو به مدت دو سال متوالی در ناحیه کوری بوری از استان فان گا بهره گیری شده ودر یک مزرعه تولید گل و گیاه یاسمن در ناحیه کوری بوری نیز کودهی با استفاده از مواد خام لجن برای چند سالی استفاده می شودو هیچ علامت منفی از کاربرد آن مشاهده نشده است.این اطلاعات به وضوح نشان می دهد که پتانسیل بالقوه برای استفاده از لجن برای اهداف دیگر نیز وجود دارد.
مدیریت لجن:
اصولا"،مدیریت لجن در دو فاز جداگانه یکی در زمان و حین انجام عمل پرورش میگو و دیگری بعد از برداشت میگو اعمال می شود. این عمل با استفاده ازاستراتژی کامل و با بهره گیری از 4 رویکرد اساسی کنترل،فرآوری،دور یختن و مصرف مجدد صورت و انجام آن با استفاده از تکنیک های مدیریتی از یک مزرعه به مزرعه دیگر و بسته به سلیقه پرسنلی،توانایی مالی،شایستگی و نوع مدیریت در مزارع پرورشی متفاوت می باشد.
فاز اول- مدیریت رسوبات (لجن) استخرهای پرورش میگو در دوره پرورش
در حین دوره پرورش میگو، آبزی پروران با بهره گیری از اهرم های مدیریتی مختلف و بسته به موقعیت پرورش ،شرایط استخر ، شرایط محیطی و منابع در دسترس، لجن و یا رسوبات حاصله را مدیریت می کنند.سه اهرم و یا تکنیک مورد استفاده در مدیریت آن نگه داشتن ،برداشت لجن و معلق سازی آن صورت می گیرد.
در تکنیک مدیریتی باقی گذاشتن لجن در استخر که اثرات منفی کمی به دنبال دارد
در این شیوه با استفاده از هواده ها اقدام به متمرکز کردن لجن در مرکز استخر نموده و بقیه نواحی استخر به کمک جریان هواده پاک و محل زیست و تغذیه میگو ها می شود.در این تکنیک از هواده های مختلف برای ایجاد جریان در آب و هدایت لجن ها و رسوبات به مرکز استخربهره گیری می شود.برخی از پرورش دهندگان با ایجاد شیارها و یا گودال ها به اشکال مختلف و باریک در تجمع و هدایت لجن به این نواحی کمک نموده و رسوبات را در حجم کوچکی جمع آوری می کنند.این رویکرد اغلب با ادغام و تدبیر کنترل و معلق سازی بخشی صورت می گیرد.
در روش کنترلی کاهش حجم لجن، اقدام به مدیریت بهینه غذا و غذادهی و جلوگیری از فرسایش خاک صورت می گیرد.در این روش از مواد شیمیایی اکسی دان نیز ممکن است برای ایجاد شرایط تجزیه هوازی در بستر استخر ها و بهبود کیفیت آب پرورش استفاده شود. برخی از پرورش دهندگان با استفاده از مواد پروبیوتیک برای بهبود لجن تجمع یافته در کف استخر در شرایط هوازی بهره گیری می نمایند. نویسنده در زمان مطا لعه در جنوب تایلند در 15 مزرعه پرورش که از ابتدای دوره پرورش ، برای بهبود کیفیت لجن از پروبیوتیک که به صورت روزانه برای ایجاد جمعیت کافی باکتری های مورد نظر استفاده می کردند مشاهده نموده است.اثرات استفاده از پروبیوتیک کاملا"روشن نیست ولی برخی از پرورش دهندگان مدعی هستند که پس از استفاده از آن میزان لجن استخر کاهش یافته ولی برای اثبات این ادعا نیازمند آزمایشات مقایسه ای در شرایط کنترلی می باشد.
علاوه بر آن از متد معلق سازی بخشی نیز برای تکمیل روش باقی ماندن لجن در استخر استفاده شده وبخشی از مواد معلق از طریق هوادهی کف و با ایجاد شرایط هوازی برای تجزیه بیولوژیکی صورت گرفته و از این طریق باعث کاهش حجم لجن و بهبود کیفیت آب پرورشی می شود.
در تکنیک مدیریتی برداشت لجن در حین پرورش با ایجاد فضای تمیز برای میگو ها، کاهش میزان غذای ورودی (بهبود اف سی آر) ،همچنین بهبود رشد میگو و کاهش خطرات بیماری که از جمله موارد مثبت آن محسوب می شود استفده می شود.
برداشت کامل لجن استخر در حین دوره پرورش عملی نبوده زیرا این کار باعث کاهش مواد مغذی مورد نیاز زی شناوران گیاهی در اکوسیستم استخر و سقوط آن را به دنبال خواهند داشت و تنها می توان بخشی از لجن موجود در استخر را در حین پرورش خارج نمود زیرا برداشت کامل آن از استخر به معنی خروج مواد مغذی نیز تلقی شده ولی در تکنیک هدایت لجن به مرکز استخر همیشه مقداری از آن در سطوح مختلف استخر باقی و یا با افزایش تدریجی موادغذایی به استخر میزانی از آن فراهم و تامین شده و در رشد زی شناوران گیاهی نقش دارد.
در استخرهای آبزی پروری به ویژه در حین دوره پرورش ،میزان مصرف اکسیژن در آنها بالا می رود زیرا در این استخرها با ورود مواد غذایی و به نوعی افزایش مواد آلی روبرو می شویم فلذا برای شکستن و تجزیه مواد آلی توسط ارگانیزمهای ریز در شرایط هوازی ،اکسیزن زیادی مصرف می شود. در سیستم پرورش میگوی متراکم، میزان نهاده ورودی استخر به ویژه غذا بالا است و تجمع این مواد به صورت رسوب در کف استخر باعث افزایش بار آلی استخر می شودبنابراین اکسیژن زیادی برای تجزیه مواد آلی توسط میکروارگانیزمها مصرف شده و نیاز اکسیژنی استخر افزایش می یابد بنابراین در صورت عدم دسترسی اکسیژن به کف استخر، شرایط بی هوازی در آن حاکم شده و موجب تشکیل گاز هیدروژن سولفوره و.... می شود فلذا برای جلوگیری از این موضوع یا شرایط غیر مطلوب در محیط استخر بایستی رسوبات استخر از طریق برداشت و خروج آن از استخر در طی زمان معین مدیریت شود.
تکنیک های برداشت لجن
ابزار مختلفی برای برداشت لجن استخرها در حین دوره پرورش به کار می روندبرخی از مزارع دارای امکانات زهکشی مرکزی در استخر می باشند که از یک لوله مرکزی و در کنار آن از ساختار لوله ای فرعی به لوله مرکزی ضمیمه شده است.لوله های اضافه شده به لوله زهکشی اصلی مرکزی موجب جمع آوری لجن بخش های میانی استخر و هدایت آن به سوی زهکش مرکزی و سپس به کانال زهکش با استفاده از پمپ های مکش الکتریکی و مکانیکی می شوند.این تکنیک نیازمند انرژی و نیروی انسانی است و لی باعث بهبود کیفیت بستر استخر و تولید ایمن در حین دوره پرورش می شود.
برخی از مزرعه داران با استفاده از ابزار و یا دستگاه های چرخشی اقدام به برداشت رسوب استخر می نمایند که این روش نیازمند انرژی زیادی نمی باشد و به آسانی موجب ایجاد جریان در استخرمی شود .استفاده از این ابزار نیازمند هزینه اولیه برای ساختار اولیه پایه ای است که با وجود هزینه آن ارزشمند می باشد.
روش معلق سازی مجدد رسوبات با استفاده از هواده و به هم زنندگان بیولوژیکی (ماهی ها) انجام می شود ولی این تکنیک به طور وسیع در مزارع پرورش به کار گرفته نمی شود در این روش ذرات کوچک معلق شده موجب افزایش سطح، برای تجزیه سریعترآن توسط باکتریها می شود این روش نیازمند نیاز اکسیژنی زیاد در استخر برای فعالیت باکتریها می باشدفلذا اکسیژن محلول بیشتری در آب برای ایجاد بالانس اکسیژنی در استخر نیاز خواهد شد .
در صورتی که مواد جامد معلق در آب زیاد شود این امرموجب کاهش نفوذ نور که در فتوسنتز نیاز می باشد می شود. بنابراین برای انجام این شیوه نیازمند کنترل و تجربه در معلق سازی رسوبات استخر، برای کاهش مسائل مبتلا به در استخر می باشد.
معلق سازی مجدد رسوبات کف استخر با شیوه بهم زدگی بیولوژیکی، اثرات متعادل تری بر روی کیفیت آب استخر خواهد گذاشت.ولی ذخیره سازی مجدد ماهی در استخر علاوه بر کارائی ، موجب افزایش بار توده زنده در استخر جدا از رقابت غذایی می شود.
مزرعه ای که از بچه ماهی جنس نر تیلاپیا برای پرورش توام با میگو و با تعداد 2000 قطعه در هکتار و 45 روز بعد از رها سازی میگوی منودون ذخیره سازی شده دارای تولید خوب و با FCR ،1.72 و تولید تیلاپیای 300 گرمی به عنوان محصول ضمنی مناسب به نظر می رسد.
در سالهای اخیر یک تعدادی از پرورش دهندگان میگو با تکنیک هوادهی از کف برای بهبود کیفیت مواد جامد معلق که به صورت تدر

/ 8 نظر / 415 بازدید
امیر

سلام من حرفی ندارم ..چون وبت حرف نداره

سلام خوبي من خيلي به وبلاگ شما سر مي زنم منم شيلات مي خونم گرگان شما كجا خوندين؟؟؟؟؟؟؟هر دفعه كه يه چي سرچ مي كنم 99درصد مواقع جوابمو تو ويلاگ شما پيدا مي كنم خوشحال مي شم به وبلگ من سر بزنيد و اگه مي شه اگه به مشكلي در زمينه شيلات برخوردم من را كمك كنيد منتظرتون هستم يه شيلاتي ترم 3 شما كي فارغ التحصيل شدين؟؟؟؟؟ راستي گرگان نمي آين همايش؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟[لبخند][لبخند][لبخند][لبخند][لبخند][لبخند][لبخند][لبخند]

محسن

سلام وبلاگت واقعا عاليه به منم سربزن بهترين کيلاگر دنيا با قابليت اتصال به سيستم قرباني بهترين سي دي هک در ايران کلاسهاي فوق العاده ويژوال بيسيک از مبتدي تا حرفه اي برنامه تبليغ در بلاگفا و 100 ها برنامه تووووپ ديگر همگي در www.m0rtalKombat.com www.MortalKombat.ir با قراردادن لينک باکس ما در وبلاگ خود و سپس ثبت لينک خود آمار وبلاگ خودتون رو 10 برابر کنيد www.Padash.Mihanblog.com

اکبر

با عرض سلام و خسته نباشی. بهتر است مطالب را تخصصی تر و مربوط به یک موضوع انتخاب و تشریح گردد.با سپاس . موفق باشی.

محمود

سلام ،عالی بود ، خسته نباشید ، خیلی استفاده کردم

very very good

فرهاد

ممنون