مطالب جدید
ساعت ٩:٢۳ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٧/٢٢  

اهمیت کمی و کیفی آب در صنایع آبزیان
نویسنده : مهندس علیجان فخرالدین ، رئیس گروه بهبود کیفیت ، فرآوری و توسعه بازار آبزیان شیلات گلستان
با همکاری دکتر حبیب ا... میرزائی ، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان

 نقش هوادهی در مزارع پرورش ماهی:

مهندس رضا فراهانی کارشناس ارشد تکثیر پرورش آبزیان


مدیریت رسوبات دراستخرهای پرورش میگو
نویسنده: U Win Latt
مشاور آبزی پروری در تایلند
Email:aquabco@cscoms.com
مترجم :علی محمدیاری
E mail:alimohdyari@yahoo.com
منبع:
مجله آبزیان آسیا، سال2002 ،جلد 7 ،ش

 

 

نقش استخرهای پرورش ماهی در تولید ماهی قزل آلا
نقش آبزی پروری در توسعه روستایی
منبع:فائو
علی محمدیاری
Alimohdyari@yahoo.com


اهمیت کمی و کیفی آب در صنایع آبزیان
نویسنده : مهندس علیجان فخرالدین ، رئیس گروه بهبود کیفیت ، فرآوری و توسعه بازار آبزیان شیلات گلستان
با همکاری دکتر حبیب ا... میرزائی ، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان
چکیده :
آب از گرانبهاترین منابع طبیعی بوده که تنها قسمتی از آن را می توان بطور قابل قبولی بازیابی نمود . با توجه به نیاز شدید جوامع به آب بخصوص در وضعیت کنونی حفظ و کنترل منابع آبی از ضروریات می باشد . در این حال بحران کم آبی ، مدیریت مقابله با چنین پدیده ای می تواند در کاهش بحران فوق مفید واقع شود . استفاده مؤثر از آب می تواند دوام یک منبع ناکافی را افزایش ، مصرف انرژی را کاهش ، نقایص سیستم را جبران کرده ، بوی فاضلاب را تقلیل و تقاضای رشد سریع جمعیت را برآورده سازد .
استفاده از منابع آب ، حفاظت ، صرفه جویی و استفاده مجدد آن نیز می تواند مزایای چشمگیری برای شرکت آب و مصرف کنندگانش داشته باشد . در مقابل مشارکت در راستای حفظ منابع آبی با درنظر گرفتن تمامی موارد و بکارگیری نیروی متخصص و همچنین فن آوری مناسب و ارزان قیمت در پیشبرد راهبردی این مسئله امری انکار ناپذیر است . حفظ محیط زیست و حمایت از ذخایرطبیعی جهان از جمله ذخایر دریایی و آب شیرین توجه جهانیان را بخود جلب کرده بازتاب فعالیتهای انسانی و توسعه صنعتی و اقتصادی ، تخریب خطوط ساحلی ، آلودگی آب ، تغییرات بنیادی اکوسیستم های ناپایدار و عرضه مواد غذایی فاسد ، تخلیه مواد یا انرژی بطور مستقیم توسط انسان به محیط دریایی از جمله مصب رودخانه ها ، سلامت ذخایر زنده و انسان را به خطر انداخته و مانع پیشرفت فعالیتهای دریایی از جمله صید ، کیفیت آب دریا جهت بهره برداری خواهد شد و همچنین تعداد تفریگاهها را کاهش می دهد . اثرات تخریب محیط زیست آبزیان آب شیرین را نیز می توان در عرضه مواد غذایی آلوده و فاسد مشاهده کرد حتی میزان کم آلوده کننده ها در آب می تواند در تولید فرآورده آبزیان جهت مصرف انسانی بازتاب گسترده ای داشته باشد .
مقدمه و پیشگفتار
اهمیت آب در زندگی موجودات زنده بر همه روشن است و در بین عناصر بیشمار سازنده طبیعت خصوصاً کره زمین رول مخصوصی را به سبب اختصاصات فیزیکی و شیمیایی خود دارا ست . آب در طبیعت در سه حالت بخار، مایع و جامد بوده و تبدیل به هر سه حالت دیگر در درجه حرارت معینی انجام پذیر است . در بدن موجودات زنده یک جریان واقعی آب وجود دارد که بین دستگاههای داخلی و دفعی در جریان است . دریا مخزن و منشاء آب در طبیعت می باشد . آب دریا بصورت مختلف به قاره ها کشیده شده پس از تغییرات مختلف مجدد به دریا برگردانده می شود و این گردش مرتباً تکرار می گردد . بیش از 99 درصد منابع آبی جهان را نمی توان در مصارف نظیر آشامیدن ، صنایع ، اقدامات بهداشتی و آبیاری استفاده نمود زیرا منابع فوق در اقیانوسها موجود بوده یا بصورت کوههایی از یخ در قطب ها پیدا می شوند ( غفوری ٬ مرتضوی 71 )
در طول تاریخ کیفیت آب عامل تعیین کننده ای در میزان برخورداری انسانها از آسایش و رفاه بوده است . آب نا سالم که آلودگی را از منابع طبیعی دریافت می کند دشواریهای بزرگی را در زندگی مصرف کنندگان بروز داده است . کشور ایران به دلیل ریزشهای کم جوی و نامناسب بودن پراکنش زمانی و مکانی بارندگی ها در زمره کشورهای خشک و نیمه خشک جهان قرار دارد و متوسط بارندگی سالانه در کشور حدود 250 میلیمتر است که تقریباً معادل بک سوم متوسط بارندگی جهان است . منابع آب تجدید کشور با توجه به وضعیت بارندگی ، پوشش گیاهی و ... بطور متوسط حدود 130 میلیارد متر مکعب در سال و حجم قابل استحصال با احتساب حجم آبهای برگشتی حدود 126 میلیارد متر مکعب برآورد می شود . از کل آبهای تجدید شونده حدود 105 میلیارد متر مکعب را جریان های سطحی و 25 میلیارد متر مکعب را جریان های نفوذی به منابع زیرزمینی تشکیل می دهند . به هر حال متوسط حجم کل منابع آب کشور رقم ثابتی است . به علت رشد نسبتاً بالای جمعیت گسترش کشاورزی و توسعه صنعت ، تقاضا برای آب در حال افزایش است . میزان مصرف آب بخشهای مختلف حدود 3/93 میلیارد متر مکعب برآورد شده است که حدود 3/83 میلیارد متر مکعب ( 5/92 درصد ) به بخش کشاورزی و 6 میلیارد متر مکعب ( 6 درصد ) به بخش شرب و مابقی به بخش صنایع و نیاز های متفرقه دیگر اختصاص می یابد . ( رستمی 86 )
از آنجائیکه حدود 6 درصد صید سالانه ماهی دریایی از اقیانوس آزاد برداشت می شود و حدود 50 درصد چنین صیدی از نواحی ساحلی نسبتاً کم عمق ، در جایی که موجودی مواد مغذی نه تنها غنی تر است بلکه در دسترس گیاهان نیز هست بدست می آید نیمه دیگر صید جهانی ماهی از تالاب ها و دهانه ها که فقط 1% کل سطح اقیانوسها را تشکیل می دهند حاصل می شود با این حال این گونه نواحی در بین پر تولید ترین زیستگاههای این کره قرار دارند اما متاسفانه آبهای ساحلی و مصب ها در حال دریافت بارعظیمی از آلاینده ها هستند لذا بجای حمایت از این منابع حساس در تولید پروتئین جهانی بنظر می رسد ما انسانها داریم با پسابها ، آفت کشها ، زدایه ها ، فلزات سمی ، پسماندهای رادیواکتیویته ، نشت نفت و ساختن شهرها و صنایع ، آبها را تهدید می کنیم . ( مخدوم 80 )
می دانیم روند گسترش آلودگی منابع آب در جهان و ایران در دهه اخیر علاوه بر موارد ذکر شده ناشی از استفاده کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات در سفره های آب زیر زمین و آبهای سطحی می باشد که این مقوله تهدید جدی تلقی می شود ضمناً باید توجه داشته باشیم که آلودگی صنعتی ، فاضلابهای شهری و آلودگی شیمیایی و میکروبی و زباله های شهری و بیمارستانی در آب بسیار خطرناک و ماندگار بوده و امکان بازیافت آنها توسط سازوکارهای طبیعت در میان مدت وجود ندارد در صورت تشدید این وضعیت به طبع صنایع فرآوری آبزیان دچار مخاطرات شدیدتری خواهد شد . ( رستمی 86 )
واژه های کلیدی :
سیستم – کیفیت – منابع آب - ذخایر دریایی – مصب رودخانه – تجدید شونده – زیستگاه - خطوط ساحلی – فرآوری – پساب – رادیواکتیو – بیولوژیکی – میکروارگانیسم – تقاضای بیولوژیکی اکسیژن ( BOD ) – تقاضای شیمیایی اکسیژن (COD ) – تاسیسات – اتمسفر – باکتریها – ویروسها – متابولیسم – آلاینده ها – قلیا ئیت – میکروبهای پاتوژن – کواگوله – فوکولان .
هدف :
این پژوهش بمنظور بررسی کمی و کیفی آب و تاثیر آن در زندگی ، تکثیر و پرورش ، صنایع فرآوری و حمل ونقل آبزیان می باشد .
مواد و روشها :
مطالعه توصیفی ، مقطعی و تحلیلی بوده با جمع بندی اطلاعات موجود در کتابخانه ها و مقالات علمی و طرحهای تحقیقاتی با استفاده از تجارب سایر کارشناسان جهت شناخت و ماهیت کاربرد آبهای سالم و ناسالم در صنعت تکثیر ماهیان و بازسازی ذخایر دریا و محیط های آبزی پروری و فرآوری آبزیان و تاثیر آن بر سلامت انسان و جامعه مورد نظر بوده است .
نتایج :
بررسی موانع و مشکلات کیفی آب در صنایع آبزیان
دسترسی به آب فراوان ، سالم و بهداشتی و ارزان با ترکیب شیمیایی مناسب برای مصارف گوناگون واحد فرآوری و یا محیط های تولیدی یکی از رموز موفقیت بشمار می رود . وجود هر عامل ناخواسته ای در مواد غذایی نوعی آلودگی قلمداد می شود . ممکن است فیزیکی ، شیمیایی و یا بیولوژیکی باشند که از راههای گوناگون از جمله انسان ، حیوانات اهلی و یا وحشی و محیط زیست ( آب ، خاک ، هوا ، حشرات و جوندگان ) موجب آلودگی مواد غذایی شوند . میکروبهای موجود در آب بیشتر از گونه های میکروارگانیسم های موجود در خاک ، پساب و هوا است . آبهای سطحی محتوی مقداری مواد آلی هستند و محیط آنها کم و بیش برای رشد میکروبها مناسب است در حالیکه آب خالص برای زندگی میکروبها نامساعد بوده و پس از مدت کوتاهی مقاومت ، تعداد میکروبها در آن کم می شود . بدیهی است اسپر ها در آب خالص مقاومت بیشتری دارند .
در مواردی که پساب و زباله به آبهای سطحی ریخته می شوند میکروبها یی مانند استرپتوکوک فکالیس ، کلیفرم ها ، سالمونلا و کلستریدیوم در آب وجود داشته و استفاده از چنین آبی برای هر یک از مصارف صنایع فرآوری آبزیان و کارخانه می تواند مشکلات بهداشتی زیادی را بوجود آورد و همه گیرهای بیماریهایی مانند حصبه ، وبا و اسهال خونی بیشتر از راه آب آلوده اتفاق می افتد .
آب همچنین عامل انتقال میکروارگانیسم های عامل فساد و مسمومیت های غذایی به فرآورده های غذایی و محیط کار می باشد . وجود باقی مانده غذایی و یا آب در محل کارگاه موجب می شود که حشرات به محل جذب شوند همچنین وجود محلهایی مانند آب انبار ، رودخانه ، جوی و پساب در اطراف واحد تولیدی سبب جلب حشرات می شود و یا اینکه محلهای دیگری مانند مسیرهای عبور آب گرم و سرد که بخار آب و هوا کندانسه می شود موجب جلب حشرات می گردد و لازم است آنها را از دسترس حشرات دور ساخت . زباله و پساب در اطراف واحد تولیدی در اثر تجزیه شیمیایی و میکروبی بوی تعفن گرفته محل مناسبی برای تکثیر حشرات و کرمها و جوندگان و میکروبها می شود و کانون دائم آلودگی تشکیل می گردد . اگر پساب وارد آبهای جاری محل شود بعلت تقاضای بیولوژیکی اکسیژن ( BOD ) و تقاضای شیمیایی اکسیژن (COD ) مشکلاتی را برای سلامت محیط زیست بوجود می آورند .
بنابراین در بیشتر موارد لازم است ویژگی های آب در دسترس با ویژگی آب مورد نظر برای موارد گوناگون تنظیم گردد . در غیر این صورت مشکلات و مسایل گوناگون بوجود خواهد آمد برای مثال گاز های موجود در آب اختلالات زیادی در فرآیند ایجاد می کند و یا میکروارگانیسم های موجود در آب ممکن است مشکلات بهداشتی عمده ای را بر محیط کار ، کارکنان و فرآورده به بار آورند و یا سختی آب ممکن است زمان لازم برای پخت را افزایش داده موجب افت کیفیت محصول شده ضمن اینکه سختی آب بر روی جدار دیگ بخار و پخت ، لوله های انتقال بصورت کربنات و سولفات شده موجب خورندگی برروی فلزات از جمله آلومینیوم و قلع گشته دبی جریان آب و دما را کاهش دهد .همچنین گاهاً فرسایش خاک سبب آلوده شدن و گل آلودی آب می شود که هزینه تصفیه مراکز فرآوری را بالا می برد . سیلیت موجود در آب ، پمپ آب و سایر تاسیسات مربوط به انتقال آب را فرسوده می کند . آلوده شدن آبها زندگی آبزیان را بخطر می اندازد زیرا کیفیت آب برای آبزیان اهمیت دارد و بنابراین مواد معلق به داخل نهر ها ، دریاچه ها و مخازن زندگی آبزیان را با خطرمواجه می سازد .
بخشی از کیفیت آبهای سطحی و زیرزمینی مربوط به بارش بوده که با عبور از اتمسفر ، گاز ها و یون های مختلفی را در خود حل کرده آنها را به سطح زمین می رساند . آلودگی صنعتی و گرد وغبار و یا اینکه گنبدهای نمکی و گچی کیفیت آبها را تهدید می نماید . جلبکهای سمی نیز می تواند آب را غیر آشامیدنی و موجب ناراحتی های ریوی و کبدی شود و ماهیهای صدف دار را به یک غذای مرگبار برای انسان تبدیل کند . برخی از آبزیان به میزان قابل توجه آب را در سیستم خود تصفیه می کنند . بنابراین قادر به جذب باکتریها و ویروسهای بیماریزا می باشند با مصرف خام یا نیمه پخته آنان احتمال ابتلا به بیماری آماس کبد افزایش می یابد این ویروس مهمترین ویروس عفونی است که از طریق مواد غذایی دریایی به انسان منتقل می شود .
از آنجائیکه موارد مصرف آب علاوه بر محیط های تولیدی در صنایع فرآوری آبزیان نیز از جمله جابجایی مواد اولیه در خط تولید ، حذف ناخالصی ها در مواد اولیه ، خیس کردن مواد اولیه ، کاربرد های عمومی فرمول تولید فرآورده ها ، آب ویژه سرد کردن فرآورده ها و محصولات شیلاتی ، فرآیند های تبادل دمائی دیگهای بخار و جوش آوری و سایر ... از اهمیت خاصی برخوردار است لذا سلامت و رعایت بهداشت آن از اهمیت زیادی برخوردار است لذا باید سعی شود تا عوامل فیزیکی ، شیمیایی و بیولوژیکی نتوانند از این راه ها آسان به فرآورده یا محصولات منتقل شده و مشکلات عمده ای را بوجود آورند . همچنین آبی که جهت شستشوی ظروف و لوازم مختلف مورد استفاده قرار می گیرد در صورت آلوده بودن باعث بالا رفتن بار میکروبی فرآورده می شود . میکروبهای موجود در آب آلوده غالباً باعث غلیظ و چسبناک شدن فرآورده می شود . مضافاً باکتریهایی نظیر پسودوموناس ، سالمونلا ، شیگلا و ... از طریق این آبها وارد فرآورده می شوند .
بحث و نتیجه گیری :
- مدیریت بهینه منابع زیست بومی باید بصورت اصلی بنیادین مورد پذیرش قرار گیرد ، مدیریتی که جنبه های مختلف زیست محیطی را مورد لحاظ قرار داده و آبزیان از اولویت آن باشد . در کنار پرداختن به اهمیت اقتصادی تولید و صنایع شیلاتی لازم است عوامل آلوده کننده آب در این صنعت بر اولویت سلامت آبهای محدود کشور تاکید گردد .
- از آنجائیکه مسأله آلودگی محیط آبزیان منحصر به مرزهای کشور خاصی نیست لذا همکاری و مطالعه دقیق پیرامون آلودگی آب بویژه در مناطقی که زندگی انسان در معرض خطر جدی قرار دارد یک ضرورت جهانی است .
- ارتقای فعالیتها و کاربرد علمی و فنی برای بهره برداری بهینه از منابع آب و انجام تحقیقات در زمینه تصفیه و توزیع آب با اجرای سیستم مدیریت کیفیت آب و محیط زیست به همراه تدوین استاندارد های ملی مورد نیاز در صنعت آب و فاضلاب می تواند عامل تعیین کننده ای در میزان برخورداری مصرف کنندگان از مصرف آب تلقی گردد .
- رویکرد صنعت آبزی پروری به فناوری پاک با گسترش مطالعات در زمینه بهینه سازی با تأکید بر انجام ارزیابی زیست محیطی پس از اجرای پروژه ها و لحاظ کردن هزینه های مربوطه در توجیه اقتصادی طرح ها و صرفه جویی در مصرف آب با روش های نوین می تواند ضامن آینده روشن این صنعت باشد .
- در محیط های کارگاهی باید از نوسانات شدید درجه حرارت آب جلوگیری شود چون باعث وارد شدن استرس به ماهی مولد و خراب شدن تخمک یا اسپرم می شود و در مواقعی باعث تخم ریزی زودرس یا دیررس می گردد . همچنین سرعت مجاز آب در کانالها باید رعایت گردد . سرعت کم باعث افزایش مواد زاید و سرعت زیاد باعث افزایش متابولیسم و صرف انرژی بیشتر در ما هی می شود .
- پیگیری سیاست حداکثر سازی توان کیفیت در تأمین آب در صنایع فرآوری آبزیان همچنین با تنظیم الگوی کیفیت آب در مراحل مختلف تولید ، فرآوری ، طبخ می توان ضمانت ارتقای سلامت افراد جامعه را تضمین نمود . در مقابل می توان جهت حفظ و استفاده موثر و مجدد از آب و صرفه جویی از آن بعنوان مدیریت مقابله با بحران کم آبی در محیط تولیدی برنامه ریزی کرد .
- به هر صورت چنانچه کیفیت آب مناسب نباشد ، ابتدا باید عوامل آلاینده ها شناسایی گردد که کدام حالت فیزیکی ، شیمیایی و یا بیولوژیکی باعث آلودگی است تا بر اساس دریافت اطلاعات نسبت به رفع مشکلات اقدام نمود . معمولاً تصفیه کردن آب یا جدا کردن مواد معلق مانند ذرات خاک رس ، سیلیکا Sio2 و سوسپانسیون مواد آلی و معدنی را با توجه به حجم آب و اندازه مواد فلوکولان ذرات موجود در آب کواگوله یا فلوکوله نمود یعنی ذرات بهم چسبیده در اثر سنگینی ته نشین شوند و یا آب را از فیلترهای شنی فشاری عبور داده و مواد معلق را جدا کرد . همچنین جدا کردن میکروارگانیسم های آلوده شامل دیاتومه ها ، قارچها ، انگل ها ، پروتوزوآ ها و انواع باکتریها و حتی میکروبهای پاتوژن بهمراه مواد آلی ، رنگ ، مزه و بو که مربوط به ذرات کلوئیدی و مواد محلول در آب است را جدا کرده مواد معدنی ( سولفات ، منیزیم و کلسیم ) که موجب عاملیت قلیائیت یا سختی اند همچنین میزان آهن و منگنز را با سازمانهای اهل فن رفع مشکل نمود .
وجود آب در صورتی می تواند مفید باشد که بتوان بدون صرف هزینه های زیاد آن را مورد استفاده قرار داد . مسلماً با شناخت ویژگی های آب می توان برای بهره برداری هرچه بهتر از منابع یک منطقه برنامه ریزی کرد .


**********************************************************

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

 نقش هوادهی در مزارع پرورش ماهی:
هوادهی یک روش مکانیکی جهت حل کردن هوا در آب به شمار می رود.این مهم با افزایش سطح تماس بین آب وهوا بدست می آید. درطبیعت باعملکرد باد وامواج در آبهای ساکن پشت سدها و دریچه ها ودریاها واقیانوس ها رخ می دهد. همینطوربه وسیله ی حرکت جریان آب وسرعت وریزش آب درچشمه ها ورود خانه ها وکانال های با شیب مناسب،عمل هوادهی انجام می گیرد.
به طور کلی در طبیعت دو پدیده انتشارDiffusion)) وفتوسنتز منابع
تامین اکسیژن مورد نیاز آبزیان می باشد.
افزایش سطح تماس ببین آب وهواباعث حل شدن مقادیربیشتری ازهوا
در داخل آب می شود وازطرف دیگر به انتقال گازهای مضرازآب به
داخل هوا کمک می کند.بنا بر این انتخاب مناسب یک هواده واستقرار
آن در محیط آب مورد نیاز و نحوه استقرار از لحاظ عمق مناسب تاثیر
بسیاری درراستای کارایی وتامین هدف را به دنبال خواهد داشت.چرا که درصورت عدم رعایت موارد فوق و بدون شناخت ازاثرات هواده
و ممکن است نتیجه عکس آید شود.
روش های متفاوتی در غنی سازی آب ازاکسیژن وجود دارد از جمله
آنکه اکسیژن خالص را مستقیم وارد آب کنیم یا آن را در مخازن تحت
تماس وفشار با آب مخلوط نموده و واردآب نماییم وروش دیگر اینکه
با استفاده ازروشهای هوادهی می باشد،که خود شامل انواع روشهای
گوناگون هوادهی می باشدازجمله به روش مکانیکی وشکستن سطوح
آب و ایجاد سطح تماس بیشترآب با هوا و روش دیگر استفاده از پمپ
های جابه جایی و پرتابی آب می باشدکه این روش معمولا درمزارع
گرمابی مورداستفاده قرارمی گیرد.وروش دیگرآنکه هوارا تحت فشار
با دستگاه های کمپرسور و یا ایربلوئر توسط لوله های pvc وشلنگ تراوادرکف حوضچه هاهدایت ازطریق سنگ هوابه صورت حبابهای ریز وارد آب می شود.
امروزه دستگاه هایی نظیر:ایرجت - فورسون-پدالی وفون فراکشن واسپلش و...در مزارع پرورش ماهی به منظور افزایش تولید درواحد سطح ازاین دستگاهای هواده درآب،که هریک برای عمق وسطح مشخصی مورد استفاده قرار می گیرند.
به طورکلی دوروش عمده جهت غنی سازی آب ازاکسیژن وجود دارد
یک روش به نام هوادهی حباب سازیاسیستم هوادهی عمقیDiffused Air systemاست که هوا را تحت فشار از طریق انژکتور یا ریفیوزر درعمق استخربه آب واردمی کنند تا حباب های هواایجاد گشته وضمن حرکت آنهابه سمت بالاوتماس باآب اکسیژن هوای موجوددراین حبابها به آب انتقال یابد.
هوادهی عمقی راازنظراندازه های حبابی که ایجاد می کنند می توان به حباب ریزFin bubble))حباب متوسط (Medium bubble) وحباب
درشت coarse bubble)) تقسیم نمود. روش دیگر، سیستم هوادهی سطحی مکانیکی بااستفاده ازپروانهpropeller)) یاشانه دوارRotary
Brushاست که آب رادردستگاه هوادهی به گردش می اندازد و قسمت عمده هوادهی براثرافزایش سطح تماس آب باهوای ناشی ازاین گردش و بقیه براثرپاشش قطرات آب درهوا و ورود حبابهای هوا درآب تامین می گردد.
دستگاههای هوادهی:
درانتخاب دستگاههای هوادهی بایستی به حداکثر
رساندن بازده اکسیژن رسانی بازای هرواحدانرژی مصرفی دقت شود
و بتوان بیشترین راندمان را باحداکثر صرفه جویی درمصرف انرژی
به عمل آورد ودرمزارع پرورش ماهی ازآنجا که برنامه ریزی وتولید
اکسیژن مصرفی برمبنای تعویض به موقع آب وگازهای مضروتامین
اکسیژن موردنیازانجام می شودودرراستای ایجادشرایط زیست مناسب
وافزایش رشدماهیان هدف می باشد.لذا الزاما باید دستگاههای هوادهی ازکارایی مناسب وقابل تعمیروطول عمرمناسب برخوردار باشند. براساس تجربیات به دست آمده کمبود اکسیژن محلول وعدم شستشواز اساسی ترین فاکتورهای محدودکننده دریک مزرعه فعال محسوب می شوندکه در صورت استفاده ازهوادهی و تعویض مناسب آب می توان بیش از80 تا 85 درصد عوامل بیماری زا را از مزرعه دور ساخت و ماهیان با رشد مناسب و کیفیت گوشت عالی تولید نمود.

مهندس رضا فراهانی کارشناس ارشد تکثیر پرورش آبزیان

////////////////////////////*************************/////////////////////////

===================================================

مدیریت رسوبات دراستخرهای پرورش میگو
نویسنده: U Win Latt
مشاور آبزی پروری در تایلند
Email:aquabco@cscoms.com
مترجم :علی محمدیاری
E mail:alimohdyari@yahoo.com

مختصری بر تاریخچه لجن:
پرورش میگو به شیوه متراکم از اواسط دهه 1980 میلادی (به خصوص از جنوب شرق آسیا ) آغازو توسعه یافت . میزان تولید میگوی پرورشی نیز به تبع توسعه سطح زیر کشت و اجرای سیستم پرورش متراکم میگوروند صعودی پیدا کرد.
بهبود مدیریت آب و مواد زائد حاصله از پرورش میگو به واسطه ایجاد پاره ای از مشکلات در پرورش میگو از دهه های گذشته آغاز و از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است.
در گذشته، بیشتر موضوعات مدیریتی در پرورش میگو در ارتباط با آب و مواد زاید موجود در آب متمرکز بود وتوجه کمتری بر مدیریت مواد جامد و نیمه جامد حاصله از پرورش میگو و یا اصطلاحا" لجن حاصله از پرورش میگو در استخرها جهت بهبود وضعیت آن صورت می گرفت که در حال حاضر به دلیل حساسیت اثرات زیست محیطی ناشی از فعالیت پرورش میگو و پساب آن توجه ویژه ای با این موضوع با توسعه تکنیک های بهبود مدیریت آب شامل پیش فرآوری و سیستم چرخشی آب توسط محققین و آبزی پروران صورت می گیرد هر چند این موضوع هنوز به طور کامل مورد توجه قرار نگرفته است.
بعد از گذشت سالها از فعالیت پرورش میگو ، لجن و یا زائدات حاصله از فعالیت پرورش هنوز به عنوان یک معضل تلقی شده و آبزی پروران نیز در این موضوع نگران هزینه سرمایه ای اولیه و محدویت سطح در مزرعه خود برای اعمال مدیریت بر آن با توجه به مزایای این عمل می باشند .
بر اساس مطالعات نویسنده ، در سه استان جنوبی تایلند(رانونگ،فانگ گا و چامپون) آبزی پروران تمایل به داشتن تکنیک های مدیریتی برای بهبود مواد زائد حاصله در استخرهای خود دارند ولی اطلاعات کافی برای ایجاد تغییرات موثر بر آن را دارا نمی باشند.
بنابراین ،ایجاد روش مدیریت اصولی برای رسوبات شامل فرآوری ، نگهداری،رهاسازی و بازیافت آن برای مدیریت تولید پایدار پرورش میگو ضروری است و در این نوشتار، به پاره ای از رهیافت های به کار گیری شده از سوی آبزی پروران تایلند پرداخته می شود.
لجن:
به مواد زائد حاصله از پرورش میگو که در طول دوره پرورش میگو در کف استخر جمع می شود لجن و یا رسوبات می نامند .این مواد به شکل جامد،نیمه جامد،مایع وگاز ناشی از مواد غذایی مصرف نشده ،پوسته میگو،لاشه میگو ، مدفوع ،مواد مترشحه میگو و رسوبات حاصله از فرسایش خاک می باشند که در کف استخر تجمع می یایند.
بخشی از این مواد از طریق سیستم تعویض آب خارج می شود و بقیه موارد در کف استخربه شکل جامد و نیمه جامد باقی می مانند فلذادر این مقاله بیشتر به رسوبات مواد جامد و نیمه جامد استخر پرورش میگو پرداخته خواهد شد.
مشخصات لجن:
مشخصات لجن به نوع و طراحی استخر،رژیم مدیریتی استخرو نهاده های ورودی به استخرهای پرورشی و اصولا" به طبیعت و منبع آن بستگی دارد. لجن حاوی مقدار زیادی مواد آلی ،نیتروژن و فسفر ( بیش از خاک های نرمال) و همچنین دارای نیاز اکسیژن بیولوژیکی(BOD )و شیمیایی(COD )بالا بوده که حاکی از بالا بودن میزان بار مواد غذایی در آن می باشد. بنابراین انجام فرآوری ویژه قبل از دور انداختن و مصرف آن ضروری می باشد.
مشخصات کیفی و کمی لجن بعد از برداشت میگو:
H2S 13.6mg/kg
NH3-N 45.9 mg/kg
No2-N 0.2mg/kg
No3-N 0.4mg/kg
Po4 1.2mg/kg
PH 5.8
% Organic matter 16
اثرات لجن:
•اثر بر پرورش میگو
لجن اثرات متعددی بر رشد،بقاء و کیفیت آب پرورش میگو دارد.برداشت لجن از کف استخر به طور قابل ملاحظه ای بر کاهش غلظت مواد آلی غذایی در آب ونتیجتا" در کاهش میزان فیتوپلانکتون و حاصلخیزی استخر تاثیر دارد. در پرورش میگوی ستی فروس، بقاء و میزان تولید در اثر عدم برداشت لجن از استخر کاهش نشان داده و در پرورش میگوی منودن نیز ارتباط منفی با میزان آمونیوم و غلظت سولفید در رسوبات آشکار شده است.
تجمع لجن در کف استخر نه تنها باعث افزایش نیاز اکسیژنی در رسوبات می شود بلکه در ایجاد شرایط بی هوازی در استخر وتولید گازهای مضرنظیر هیدروژن سولفید و.... نیز اثر گذار است.
رسوبات موجود در استخر موجب مصرف اکسیژن محلول در آب استخر شده و از این طریق میزان اکسیژن کف استخر که محل زیست میگو می باشد کاهش یافته و از این طریق موجب استرس و همچنین حساسیت بیشتر آنها به بیماری می شود.علاوه بر آن گازهای حاصله از شرایط بی هوازی در استخر موجب بی اشتهایی میگو و به تبع آن افزایش FCR و فساد بیشتر آب از نظر کیفی می شود بنابراین مدیریت لجن استخر، نقش مهم و حیاتی در زمان پرورش میگو در میزان تولید و پیشگیری از بیماریها دارد.
•اثر بر محیط زیست
اطلاعات کمی راجع به اثرات لجن بر محیط زیست موجود می باشدولی لجن حاصله از پرورش میگو، اثرات منفی،خنثی و مثبت بر محیط زیست داشته و درجه اثرات آن بر محیط زیست بستگی به نحوه مدیریت لجن در زمان پرورش و پس از برداشت میگو دارد . معمولا" درمباحث، بیشتر به اثرات منفی آن پرداخته شده و از بیان اثرات مثبت آن به واسطه ترس از اهمال و قصور در مدیریت لجن در استخرهای پرورش چشم پوشی می شود. اگر چه رهاسازی لجن به محیط زست سر و صدای زیادی رادر صنعت پرورش میگو از منظر مباحث زیست محیطی ایجاد نموده ولی اثرات محیطی ناشی از ورود لجن به محیط زیست از سه نظر قابل بررسی و تفکیک می باشد.
1- اثر برکیفیت آبهای ساحلی و هیدرولوژی آن2- اثر بر موجودات آبزی 3- اثر بر گیاهان مانگرو و گیاهان خشکی زی
1) اثر بر کیفیت آبهای ساحلی و هیدرولوژی.
از آنجایی که لجن استخرهای پرورش میگو، حاوی مقدار زیادی مواد تغذیه ای می باشد بنابراین در صورت تخلیه پساب و لجن حاصله از پرورش میگو بدون انجام فرآوری آن ، حاصلخیزی در آبهای ساحلی ایجادمی شود.
ورودمقدار کم و معتدل مواد لجنی به آبهای باز ساحلی نیز موجب ایجاد منابع غذایی برای تعدادی از موجودات آبزی شده زیرا نیتروژن و فسفر بالای موجود در آن موجب رشد گیاهان آبزی می شود بنابراین قبل از ورود و تخیله آن به محیط زیست بایستی عملیات فرآوری بر روی آن صورت پذیرید.
2)اثر بر موجودات آبزی ساحلی.
ورود لجن( بدون فرآوری) به منابع آبی به واسطه دارا بودن مقدار زیادی ذرات مواد جامد معلق (مواد جامد معلق به میزان 4200 میلی گرم در لیتر در استخرهای پرورش میگوی متراکم با پوشش پلاستیکی ) گزارش شده است .این مواد با گل آلودگی بالا(turbidity) باعث کاهش نفوذ نور به داخل آب شده و به عنوان یک عامل محدود کننده در فتوسنتز و کاهش میزان اکسیژن محلول در آب های گیرنده شده و از این طریق باعت استرس بر موجودات آبزی می شوددر صورتی که عمل ورود و وجود مواد معلق طولانی مدت باشد اثرات زیان آوری بر موجودات ساکن در بستر خواهد داشت. وجود مواد نیتروژن و فسفر بالا در لجن باعث ایجاد شکوفایی بالا در این نواحی نیز خواهد شد.
3)اثر بر گیاهان مانگرو و گیاهان خشکی زی.
برخی ازمطالعات انجام شده نشان داده است که ورود پساب و موادحاصله از پرورش میگو باعث رشد برخی از گونه های مانگرو می شود برای مثال یک مخلوطی از 75 درصد لجن و 25 درصد خاک باعث رشد گونه های مانگرو از جمله (Rhizophora mucronata ،R. apiculata وBruguiera cylindrical) می شود و بر اساس بررسی نویسنده، و گزارش تعدادی از پرورش دهندگان میگو در مناطقی که لجن ها به صورت توده ای نگهداری می شدند در آن مناطق گیاهان مانگرو از رشد بهتری برخوردار بودند.احیاء گیاهان مانگرو به ویژه نوع چندل در کانال های تخلیه مزارع میگو که به صورت نصف از آن با پساب مزارع میگو پر شده بود اتفاق افتاده ( در استان sinkawan محل پروژه پرورش میگوی Tirjawai در غرب کالی مانتن اندونزی) ولی بایستی از تخلیه لجن های حاصله از پرورش میگو در درون جنگل های طبیعی مانگرو به دلیل بالا بودن بار مواد آلی آن به صورت مستقیم پرهیز نمود زیرا این عمل ممکن است باعث عدم تنفس ساختار ریشه های این گیاه شود.
نمک موجود در لجن نیز می تواند مشکل ساز شود فلذا در استعمال آن برای گیاهان خشکی زی بایستی دقت و توجه شود.میزان تحمل گیاهان بر اساس نوع آن متفاوت می باشد درخت نارگیل دارای تحمل بیشتری نسبت به گونه های شدیدآب شیرین می باشد.مشخصات لجن حاصله بر اساس کیفیت آب استخر،میزان نهاده ورودی به استخر و بارندگی در آن منطقه متغییر خواهد بود و از نظر منطقی استخرهای با شوری بالا دارای لجن شورتری بوده و استخرهای با شوری پایین تر و مناطق با بارندگی و یا اینکه در معرض بارندگی بوده اند از شوری پایین تری برخوردارند.در بررسی نویسنده و بر اساس گزارش برخی از پرورش دهندگان با افزودن لجن بر پای گیاهان عنبه هندی میزان رشد رویشی (برگ آنها )افزایش یافت ولی میوه دهی(رشد زایشی) حاصل نشدودر خصوص استفاده از آن برای درختان موز هیچ گونه گزارش منفی با توجه به استفاده منظم آن ارائه نشده است.
استفاده از لجن خشک ( بیش از 15 روز عمر) و ریختن آن در پای درختان کائوچو به مدت دو سال متوالی در ناحیه کوری بوری از استان فان گا بهره گیری شده ودر یک مزرعه تولید گل و گیاه یاسمن در ناحیه کوری بوری نیز کودهی با استفاده از مواد خام لجن برای چند سالی استفاده می شودو هیچ علامت منفی از کاربرد آن مشاهده نشده است.این اطلاعات به وضوح نشان می دهد که پتانسیل بالقوه برای استفاده از لجن برای اهداف دیگر نیز وجود دارد.
مدیریت لجن:
اصولا"،مدیریت لجن در دو فاز جداگانه یکی در زمان و حین انجام عمل پرورش میگو و دیگری بعد از برداشت میگو اعمال می شود. این عمل با استفاده ازاستراتژی کامل و با بهره گیری از 4 رویکرد اساسی کنترل،فرآوری،دور یختن و مصرف مجدد صورت و انجام آن با استفاده از تکنیک های مدیریتی از یک مزرعه به مزرعه دیگر و بسته به سلیقه پرسنلی،توانایی مالی،شایستگی و نوع مدیریت در مزارع پرورشی متفاوت می باشد.
فاز اول- مدیریت رسوبات (لجن) استخرهای پرورش میگو در دوره پرورش
در حین دوره پرورش میگو، آبزی پروران با بهره گیری از اهرم های مدیریتی مختلف و بسته به موقعیت پرورش ،شرایط استخر ، شرایط محیطی و منابع در دسترس، لجن و یا رسوبات حاصله را مدیریت می کنند.سه اهرم و یا تکنیک مورد استفاده در مدیریت آن نگه داشتن ،برداشت لجن و معلق سازی آن صورت می گیرد.
در تکنیک مدیریتی باقی گذاشتن لجن در استخر که اثرات منفی کمی به دنبال دارد
در این شیوه با استفاده از هواده ها اقدام به متمرکز کردن لجن در مرکز استخر نموده و بقیه نواحی استخر به کمک جریان هواده پاک و محل زیست و تغذیه میگو ها می شود.در این تکنیک از هواده های مختلف برای ایجاد جریان در آب و هدایت لجن ها و رسوبات به مرکز استخربهره گیری می شود.برخی از پرورش دهندگان با ایجاد شیارها و یا گودال ها به اشکال مختلف و باریک در تجمع و هدایت لجن به این نواحی کمک نموده و رسوبات را در حجم کوچکی جمع آوری می کنند.این رویکرد اغلب با ادغام و تدبیر کنترل و معلق سازی بخشی صورت می گیرد.
در روش کنترلی کاهش حجم لجن، اقدام به مدیریت بهینه غذا و غذادهی و جلوگیری از فرسایش خاک صورت می گیرد.در این روش از مواد شیمیایی اکسی دان نیز ممکن است برای ایجاد شرایط تجزیه هوازی در بستر استخر ها و بهبود کیفیت آب پرورش استفاده شود. برخی از پرورش دهندگان با استفاده از مواد پروبیوتیک برای بهبود لجن تجمع یافته در کف استخر در شرایط هوازی بهره گیری می نمایند. نویسنده در زمان مطا لعه در جنوب تایلند در 15 مزرعه پرورش که از ابتدای دوره پرورش ، برای بهبود کیفیت لجن از پروبیوتیک که به صورت روزانه برای ایجاد جمعیت کافی باکتری های مورد نظر استفاده می کردند مشاهده نموده است.اثرات استفاده از پروبیوتیک کاملا"روشن نیست ولی برخی از پرورش دهندگان مدعی هستند که پس از استفاده از آن میزان لجن استخر کاهش یافته ولی برای اثبات این ادعا نیازمند آزمایشات مقایسه ای در شرایط کنترلی می باشد.
علاوه بر آن از متد معلق سازی بخشی نیز برای تکمیل روش باقی ماندن لجن در استخر استفاده شده وبخشی از مواد معلق از طریق هوادهی کف و با ایجاد شرایط هوازی برای تجزیه بیولوژیکی صورت گرفته و از این طریق باعث کاهش حجم لجن و بهبود کیفیت آب پرورشی می شود.
در تکنیک مدیریتی برداشت لجن در حین پرورش با ایجاد فضای تمیز برای میگو ها، کاهش میزان غذای ورودی (بهبود اف سی آر) ،همچنین بهبود رشد میگو و کاهش خطرات بیماری که از جمله موارد مثبت آن محسوب می شود استفده می شود.
برداشت کامل لجن استخر در حین دوره پرورش عملی نبوده زیرا این کار باعث کاهش مواد مغذی مورد نیاز زی شناوران گیاهی در اکوسیستم استخر و سقوط آن را به دنبال خواهند داشت و تنها می توان بخشی از لجن موجود در استخر را در حین پرورش خارج نمود زیرا برداشت کامل آن از استخر به معنی خروج مواد مغذی نیز تلقی شده ولی در تکنیک هدایت لجن به مرکز استخر همیشه مقداری از آن در سطوح مختلف استخر باقی و یا با افزایش تدریجی موادغذایی به استخر میزانی از آن فراهم و تامین شده و در رشد زی شناوران گیاهی نقش دارد.
در استخرهای آبزی پروری به ویژه در حین دوره پرورش ،میزان مصرف اکسیژن در آنها بالا می رود زیرا در این استخرها با ورود مواد غذایی و به نوعی افزایش مواد آلی روبرو می شویم فلذا برای شکستن و تجزیه مواد آلی توسط ارگانیزمهای ریز در شرایط هوازی ،اکسیزن زیادی مصرف می شود. در سیستم پرورش میگوی متراکم، میزان نهاده ورودی استخر به ویژه غذا بالا است و تجمع این مواد به صورت رسوب در کف استخر باعث افزایش بار آلی استخر می شودبنابراین اکسیژن زیادی برای تجزیه مواد آلی توسط میکروارگانیزمها مصرف شده و نیاز اکسیژنی استخر افزایش می یابد بنابراین در صورت عدم دسترسی اکسیژن به کف استخر، شرایط بی هوازی در آن حاکم شده و موجب تشکیل گاز هیدروژن سولفوره و.... می شود فلذا برای جلوگیری از این موضوع یا شرایط غیر مطلوب در محیط استخر بایستی رسوبات استخر از طریق برداشت و خروج آن از استخر در طی زمان معین مدیریت شود.
تکنیک های برداشت لجن
ابزار مختلفی برای برداشت لجن استخرها در حین دوره پرورش به کار می روندبرخی از مزارع دارای امکانات زهکشی مرکزی در استخر می باشند که از یک لوله مرکزی و در کنار آن از ساختار لوله ای فرعی به لوله مرکزی ضمیمه شده است.لوله های اضافه شده به لوله زهکشی اصلی مرکزی موجب جمع آوری لجن بخش های میانی استخر و هدایت آن به سوی زهکش مرکزی و سپس به کانال زهکش با استفاده از پمپ های مکش الکتریکی و مکانیکی می شوند.این تکنیک نیازمند انرژی و نیروی انسانی است و لی باعث بهبود کیفیت بستر استخر و تولید ایمن در حین دوره پرورش می شود.
برخی از مزرعه داران با استفاده از ابزار و یا دستگاه های چرخشی اقدام به برداشت رسوب استخر می نمایند که این روش نیازمند انرژی زیادی نمی باشد و به آسانی موجب ایجاد جریان در استخرمی شود .استفاده از این ابزار نیازمند هزینه اولیه برای ساختار اولیه پایه ای است که با وجود هزینه آن ارزشمند می باشد.
روش معلق سازی مجدد رسوبات با استفاده از هواده و به هم زنندگان بیولوژیکی (ماهی ها) انجام می شود ولی این تکنیک به طور وسیع در مزارع پرورش به کار گرفته نمی شود در این روش ذرات کوچک معلق شده موجب افزایش سطح، برای تجزیه سریعترآن توسط باکتریها می شود این روش نیازمند نیاز اکسیژنی زیاد در استخر برای فعالیت باکتریها می باشدفلذا اکسیژن محلول بیشتری در آب برای ایجاد بالانس اکسیژنی در استخر نیاز خواهد شد .
در صورتی که مواد جامد معلق در آب زیاد شود این امرموجب کاهش نفوذ نور که در فتوسنتز نیاز می باشد می شود. بنابراین برای انجام این شیوه نیازمند کنترل و تجربه در معلق سازی رسوبات استخر، برای کاهش مسائل مبتلا به در استخر می باشد.
معلق سازی مجدد رسوبات کف استخر با شیوه بهم زدگی بیولوژیکی، اثرات متعادل تری بر روی کیفیت آب استخر خواهد گذاشت.ولی ذخیره سازی مجدد ماهی در استخر علاوه بر کارائی ، موجب افزایش بار توده زنده در استخر جدا از رقابت غذایی می شود.
مزرعه ای که از بچه ماهی جنس نر تیلاپیا برای پرورش توام با میگو و با تعداد 2000 قطعه در هکتار و 45 روز بعد از رها سازی میگوی منودون ذخیره سازی شده دارای تولید خوب و با FCR ،1.72 و تولید تیلاپیای 300 گرمی به عنوان محصول ضمنی مناسب به نظر می رسد.
در سالهای اخیر یک تعدادی از پرورش دهندگان میگو با تکنیک هوادهی از کف برای بهبود کیفیت مواد جامد معلق که به صورت تدریجی به عنوان رسوبات تشکیل می شود بهره گیری می نمایند.
برای این منظور با استفاده از لوله های پی وی سی (PVC) به قطر یک اینچ که در آن سوراخ های کوچکی تعبیه شده است به فاصله 2تا 4 متر در کف استخر کار گذاری و به لوله اصلی(2.5 تا3.5 اینچ) هواده متصل شده و با استفاد ه از پمپ هواده ایر بلوئر که در دیواره استخر مستقر شده است کار هوادهی انجام می گیرد در این روش با ایجاد هوادهی از کف، ضمن بر هم خوردن رسوبات کف و معلق شدن آن باعث فراهم نمودن اکسیژن به تمامی سطوح استخر به ویژه کف شده و شرایط هوازی برای تجزیه باکتریایی را فراهم نموده و از این طریق تنها میزان کمی رسوب در استخرباقی مانده ولی در این تکنیک افزایش FCR و نرخ رشد به خوبی مدیریت نمی شود اما برخی از پرورش دهندگان معتقدند با استفاده از مواد پروبیوتیک میزان تجزیه مواد آلی در این روش افزایش یافته و نتایج خوبی حاصل شده است.
فاز دوم- مدیریت رسوبات استخر پس از برداشت میگو:
این روش در مزارع پرورش میگو به خوبی عملی نشده و تصور عمومی بر این است که این کار مستقیما" در تولید اثر گذار نیست و همچنین به واسطه هزینه های مترتب بر آن استقبال نمی شود. در سالهای اخیر پرورش دهندگان توجه ویژه ای به مدیریت رسوبات استخر پس از برداشت میگو به دلایل مختلف نموده اند .
برداشت و شستشوی لجن کف استخر با استفاده ازآب ( آب فشار قوی) که در حال حاضر این روش در مناطق با تراکم زیاد مزارع پرورشی کمتر معمول و باعث اعتراض صیادان محلی ،پرورش دهندگان آبزی در قفس و دیگر استفاده کنندگان از منابع آب را در بر داشته است. رسوبات حاصله از پرورش میگومعمولا" با استفاده از نور خورشید خشک و در صورت بارندگی میزان شوری آن کاسته می شود .
مدیریت صحیح لجن پس از برداشت میگو، به چهار طریق یا فاز کنترل،فرآوری،برداشت و نگهداری ویا مصرف مجدد صورت می گیرد.(هدف نهایی مدیریت لجن بازیافت و استفاده مجدد از آن و افزایش حاصلخیزی می باشد).
در مدیریت لجن ترتیب و سطح مدیریتی در ارتباط با حفظ و نگهداری محیط زیست با توجه به نوع فاز افزایش می یابد.
مرحله کنترل:
این مرحله در واقع ، پیشگیری از اثرات لجن بر پرورش میگو و کاهش تخلیه لجن فرآوری نشده به منابع آبی( محیط زیست) می باشد.این فاز شامل برنامه ریزی صحیح برای فرآوری لجن و فعالیت های نگهداری آن در مزرعه است.
درجه و میزان کنترل بستگی به آگاهی ، میزان توانایی مالی پرورش دهنده،شرایط محلی و به قوانین و مقررات مسئولان امور وابسته است.
مرحله فرآوری
این مرحله به منظور کاهش حجم و سمیت لجن جهت استفاده در اهداف دیگر می باشد. این کار به صورت حرفه ای خیلی ساده نیست و بستگی به تکنیک مدیریت استخر،نوع استخر و نهاده های ورودی استخر دارد . فرآوری اولیه ساده ،نظیر آبگیری لجن از طریق خشک کردن آن در نور آفتاب و یا دربسترهای شنی که در حال حاضر توسط پرورش دهندگان در برخی از مزارع جنوب تایلند اعمال می شود.با خشک نمودن لجن یک بخش زیادی از مواد سمی و جمعیت باکتریایی ان کاهش یافته و در مناطق باتلاقی و جنگل های مانگرو و دیگر روش های مرسوم و سنتی استفاده می شوداز آنجایی که تغییر خصوصیات لجن ، مکان و یا شرایط فرآوری زایعات متفاوت می باشد.بنابراین زمان پروسه فرآوری و طرح های انجام آن ضروری است به موارد ذیل توجه شود.
1-رویکرد و رهیافت کلی و روش انجام کار فرآوری و ارزیابی لجن
2- فاکتورهای موثر بر خصوصیات لجن
3- قوانین ،استاندارد محلی و منطقه ای در مصرف ورهاسازی آن.
نگهداری وخروج لجن مستلزم برنامه صحیح و بایستی همسو با محیط زیست و با روش ایمن باشد. اجرا و انجام این روش باعث بهبود کیفیت زیست محیطی و کاهش مخاطرات بهداشتی می شود.هدف نهایی از مدیریت لجن استفاده آن از طریق بازیافت مواد زائد و افزایش حاصلخیزی آن در دیگر بخش های تولیدی نظیر کشاورزی می باشد.
لجن برای پرورش میگو به عنوان منبع غذایی در تولید فیتوپلانکتون نیز مفید بوده و برخی از پرورش دهدگان میگوی تایلندی و اندونزیایی لجن و رسوبات را در داخل استخر بعد از برداشت میگو با انجام عملیات فرآوری و آماده سازی برای ایجاد شرایط لازم جهت پرورش در سیکل بعدی نگهداری می نمایند.
برخی از پرورش دهندگان میگوی تایلند و اندونزی لجن های خشک شده را در محل های خاص( با ساختار خاکی) به عنوان زباله برای کاهش مخاطرات دفن می نمایند. در حال حاضر در تایلند برخی از شرکت ها مشغول تولید نوعی کود به منظور استفاده کشاورزی از آن می باشند و در حال حاضر این کود در بازار مصرف تایلندموجود بوده و از آن برای اهداف مختلفی از جمله کود کشاورزی ودر پرورش گیاهان زینتی استفاده می نمایند. برای مثال در استان فان گا از این نوع کود برای پرورش گل یاسمن در یک گلخانه تولیدی گل که صاحب آن در حال پرورش 400 نوع گل و گیاه می باشد استفاده می شود. همچنین از این نوع کود در پای درختان کائوچو در یک مزرعه در استان رانونگ استفاده می شود و ضروری است در استفاده از این نوع کود در مصارف گیاهی دقت خاصی برای اخذ نتایج مثبت و عدم اثرات منفی بر گیاهان صورت گرفته و با توجه به پتانسیل بالای آن بایستی مطالعات عملی در خصوص استفاده از آن انجام شود.
دستورالعمل مدیریت رسوبات در حین دوره پرورش:
موارد ذیل به عنوان راهنمای کلی در مدیریت رسوبات برای پرورش دهندگان میگو است و این امر، کمک سازمانهای دولتی مرتبط با موضوع را نیز می طلبد.
• تمام مزارع تولید میگو(با توجه به انداز و یا ظرفیت تولید) بایستی دارای مکان مشخص و با مساحت معین برای نگهداری زایعات حاصله قبل از برنامه ریزی برای هر فعالیت تولیدی باشند.
• محل نگهداری زایعات بایستی در هرسیکل تولیدی با در نظر گرفتن شرایط محلی،محیطی و الزامات دولتی تنظیم شود.
• مزارعی که از رویکرد مدیریتی نگهداری زایعات استفاده می نمایندبایستی از سیستم مدیریتی اضافی برای کاهش حجم رسوب و بهبود کیفی رسوبات در هنگام کار اعمال نمایند.
• مزارعی که از رویکرد مدیریتی برداشت لجن استفاده می نمایند بایستی از سیستم مدیریتی صحیح زایعات قبل از خروج آن از محیط مزرعه اعمال نمایند.
• استفاده از مواد شیمیایی و دارو ها برای مدیریت لجن تا حد امکان پرهیز شود.
دستورالعمل مدیریت رسوبات بعد از برداشت میگو:
• لجن حاصله از پرورش میگو نبایستی مستقیما" به محیط زیست وارد و یا تخلیه شود.
• در مزرعه بایستی مکان و مساحت مشخصی برای نگهداری لجن حاصله پیش بینی شود.
• فر آوری اولیه نظیر لای گیری اولیه(ته نشینی) و خشک نمودن آن قبل از رهاسازی وخروج آن بایستی صورت گیرد.
• یک درجه معینی از فرآوری بایستی برای لجن قبل از خروج و بیرون ریختن آن بر اساس شرایط و وضعیت لجن:(کیفیت،حجم و ویژگی استخر از نظر دریافت برخی از پروبیوتیک ها و درمان آنتی بیوتیکی و یا یا اینکه استخر مواجه با مشکلات بیماری بوده است یا نه) به کار گرفته شود.
• از ریختن هر گونه رسوبات اعم از لجن خشک و تر در محیط آب شیرین بایستی پرهیز شود.
• محل تخلیه و قرار دادن لجن به هیچ وجه نبایستی نزدیک منابع آب شیرین باشد.
• تا آنجایی که ممکن است بایستی رسوبات حاصله باز یافت و مجدد بهره گیری شود.
منبع:
مجله آبزیان آسیا، سال2002 ،جلد 7 ،ش

/////////////////////////////////********************///////////////////////////

********************////////////////////////////////******************

نقش استخرهای پرورش ماهی در تولید ماهی قزل آلا
بحث عملی استفاده از استخر در تولید ماهی قزل آلا، نگهداری آبی است که در آن ماهی زندگی می کند. علاوه بر آنکه مشکل استخرهای پرورش ماهی می تواند در میزان تولید تأثیر گذار باشد، جریان آب ورودی، سرعت جریان آب در استخر، سرعت تعویض آب، حجم مفید مخزن و ... از اهمیت زیادی برخوردار می باشد.
1-1- طبقه بندی استخرهای پرورش ماهی :
براساس طبقه بندی هیدرولیکی استخرهای پرورش ماهی به شرح زیر طبقه بندی می گردند.
1-2- استخرهای دراز (آبراهه ای) raceway
این استخرها چرخشی نبوده و جریان آب در آنها به طور خطی انجام می گیرد. این استخرها از گذشته به طور سنتی برای پرورش ماهی قزل آلا استفاده شده است. در حال حاضر بیشتر قزل آلای کشور در این تیپ استخرها تولید می گردد. در سیستم های آبزی پروری پرورش متداول که محدودیت آب وجود ندارد این تیپ استخرها توصیه می گردد.
1-3- مبانی طرح هندسه ا ی استخرهای آبراهه ای :
در استخرهای (آبراهه ای) raceway آب از یک انتها استخر وارد و از جهت دیگر خارج می گردد. نسبت پیشنهادی استاندارد برای ابعاد هندسی این استخرها عبارت است از :
عمق (4/0 – 3/0) = (طول 10 – 7) = 1 عرض
نسبت های دیگر ابعاد هم استفاده شده است اما بازده هیدرولیکی مخزن در ابعادهای غیراستاندارد کاهش می یابد.
استخرهای (آبراهه ای) raceway دارای خصوصیات زیر می باشند :
با عبور جریان به صورت خطی در امتداد طولی استخر سبب می شود :
الف – گرادیان غلظت مواد در طول استخر به تدریج به سمت پائین دست افزایش یابد.
ب – کیفیت آب در ورودی استخر در بهترین شرایط و در خروجی استخر در بدترین شرایط قرار خواهد گرفت.
ج – تعویض آب زیاد بوده به طوریکه هر 10 الی 15 دقیقه یکبار تعویض آب وجود دارد.
1-4- مزایای استخرهای (آبراهه ای) raceway :
الف – مناسب برای مدیریت در تولید :
استخرهای آبراهه ای به دلیل نسبت دسترسی بالا و همچنین یکنواختی در عمق و عرض استخر در ملاحظات مدیریت تولید و کنترل کیفیت بهداشت ماهیان دارای امتیاز بالایی می باشند.
ب – ساده سازی :
1. در استخرهای آبراهه ای انجام عملیات رقم بندی، تجمیع و همچنین تقسیم بندی و نگهداری گروههای مختلف به راحتی انجام می شود.
2. در این استخرها به دلیل قابلیت ساخت پهلو به پهلو، دیوار مشترک، استفاده بیشینه از سطح هزینه های احداث نسبتاً پائینی دارند.
ج – قابلیت استفاده به صورت سری :
در این نوع استخرها جهت افزایش بهره وری از میزان آب ورودی، استخرها را به صورت سری با حداقل اختلاف ارتفاع 40 سانتی متر می سازند. در این روش آب بخشی از اکسیژن از دست رفته را بازیافت می کند و بدین ترتیب می توان در استخرهای ردیف پائینتر استفاده نمود.
تجربه نشان داده است با در نظر گرفتن سرعت خودپالائی 15 دقیقه در هر مخزن استفاده از تعداد 2 سری مناسب بوده و حداکثر 3 سری پیشنهاد می گردد.
5-1- مبانی مدیریت در استخرهای آبراهه ای :
در استخرهای آبراهه ای جهت تأمین اکسیژن در هر المان از حجم مخزن، نیاز به سرعت جریان 2 الی 4 سانتی متر می باشد. این مقدار سرعت جریان عملاً جایگزین سرعت مورد نیاز جهت خودشوئی و حذف جامدات که محدوده سرعتی معادل 15 الی 30 سانتی متر در ثانیه تنظیم و حجم سازه های خط انتقال آب و منبع تأمین کننده جریان را کاهش داد. با به کار بردن چنین روشی به دلیل ترسیب فضولات و غیره لازم می گردد که هرچند مدت سطح آب را پائین آورده و شستشو انجام پذیرد.
استخرهای گرد :
این استخرها توسط آبزی پروران متعددی مورد استفاده قرار گرفته است در این استخرها جریان آب چرخشی و در حول محور مرکزی استخر می باشد. این مدل استخرها برای پرورش گونه های متنوع تری از ماهیان مناسب تر هستند.
مزایای استخرهای گرد :
استخرهای گرد دارای مزایای زیر می باشند :
همگن بودن محیط به دلیل سرعت جریان چرخشی بالا که در این استخرها امکان آن می تواند فراهم شود. محیط یکنواخت در تمامی سطح تقریباً فراهم شود.
فرصت شنا و حرکت پایان ناپذیر در جهت جریان و یا خلاف آن استفاده از این پدیده سبب می شود گونه های متنوع تری از ماهیان را پرورش داد.
ایجاد جریان گردشی مناسب برای تجمع و تخلیه فضولات به طرف خروجی مرکز.
معایب استخرهای گرد :
به دلیل عدم دیواره مشترک بین استخرها نیاز به فضای بیشتری می باشد.
جابه جائی ماهیان در حالت تجمع در کنار صافیها و توریها خود به نحوی مشکل است.
دوره درمان به دلیل عدم شرایط بهترین کیفیت آب طولانی تر می باشد.
مبانی طرح هندسی استخرهای گرد :
حد اپتیمم نسبت به قطر به عمق به از دیدگاه هیدرولیکی نسبت به 1:3 الی 1:5 می باشد و حداکثر این مقدار را 1 : 10 در نظر می گیرد. در این استخرها برای به دست میزان اپتیمم خودپالائی، جریان ورودی، چه به وسیله یک لوله از حاشیه داخلی یا بوسیله لوله ای سوراخ دار در شعاع دایره ایجاد می گردد باید با افق زاویه 20 الی 50 درجه داشته باشد. این مقدار زاویه، گردش افقی و عمودی را در تعادل نگه می دارد. در صورتی که در این استخرها از نسبت قطرها بزرگتر استفاده شود استفاده از دستگاههای هواده جریانی همانند Force می تواند بسیار مؤثر باشد.
در استخرهای گرد مقدار جریان ورودی و همچنین تعداد هواده ها به گونه ای در نظر گرفته می شود تا بزرگترین شعاع در حد سرعت شنا باشد (30-15 سانتی متر در ثانیه)
به دلیل آنکه جریان در استخرهای گرد به صورت سیلکونی به طرف مرکز می باشد با نزدیک شدن جریان به سمت مرکز استخر سرعت خطی آن کاهش یافته و ماهی امکان انتخاب سرعت دلخواه را پیدا خواهد نمود.
سرعت بهینه شنا برای ماهی قزل آلا برابر است :
(طول ماهی) L Í (2 - 5/0) = V

v (سرعت جریان برحسب سانتی متر در ثانیه)

در استخرهای گرد نیاز به تعویض آب در حد بالا همانند استخرهای raceway نمی باشد. در این استخرها با خروج 5 الی 10 درصد جریان از کف مقدار قابل ملاحظه ای از رسوبات بار معلق را می توان از سیستم خارج نمود و ما بعدالتفاوت آب بعد از انجام مراحل مختلف پالایش وارد سیستم آب می گردد. بازده سیستم تخلیه مضاعف وقتی است که مدفوع ماهی دستکاری نشده و سریعاً رسوب کند.
انواع دستگاههای هواده و کاربران :
در ا ستخرهای پرورش ماهی جدایی از نوع و شکل هندسی استخر، یکی از روشهای مقدماتی افزایش تولید تأمین نیاز اولیه ماهی یعنی اکسیژن می باشد در صورتیکه مقدار آب ورودی به استخرهای پرورش ماهی را نتوان تأمین نمود می توان توسط انواع دستگاههای هواده این نیاز را تأمین نمود. نکته ای که در بحث هوادهی در استخرها حائز اهمیت می باشد آن است که از چه تعداد دستگاه هواده با چه مشخصاتی در کدام نقطه از استخرها استفاده گردد.

عوامل مؤثر در تخمین نوع، تعداد و جانمایی دستگاههای هواده عبارتند از :
متوسط وزن ماهی موجود در استخر.
بیوماس ماهی در استخر.
هندسه استخر و ابعاد آن.
مقدار آب ورودی آب تازه.
مشخصات فیزیکی و شیمیایی آب.
ارتفاع محل از سطح دریا.
وضعیت عمومی استخر و تراکم ماهی.
الف – وزن ماهی موجود در استخر
بررسیها نشان می دهد متوسط وزن ماهی در انتخاب نوع و مشخصات دستگاههای هواده حائز اهمیت می باشد.
چنانچه از دستگاههای هواده پروانه جریان خطی استفاده شود، باید مقدار سرعت جلوبرندگی پروفیل جریان به گونه ای باشد که مقدار پروفیل سرعت در طول مسیر جریان از حداکثر دو برابر طول ماهی بیشتر نگردد.

 
 

مقایسه ای بین مقادیر STOR و SAE در دستگاه هواده مورد استفاده بخش آبزیان


ب – بیوماس ماهی در استخر
یکی از عللهای عمده در تعیین تعداد و نوع دستگاههای هواده مقدار بیوماس ماهی موجود در استخر می باشد.
ماهی جهت انجام عمل متابولیسم و هضم غذا، اکسیژن موجود در استخر را مصرف نموده و CO2 را به عنوان محصول تجزیه مواد آلی توسط آبششهای خود به محیط خارج هدایت می نماید.
ماهی قزل آلا همچنین در نتیجه هضم غذا آمونیاک را به عنوان محصول نهایی متابولیسم پروتئین تولید می کند. بنابراین هرقدر مقدار بیوماس موجود در استخر افزایش یابد، از یک طرف مقدار اکسیژن موجود در استخر کاهش و از طرف دیگر مقدار CO2 و آمونیاک موجود در استخر افزایش می یابد.
با در نظر گرفتن مبحث فوق پیشنهاد می گردد که نوع، تعداد و جانمائی دستگاههای هواده در استخر به گونه ای در نظر گرفته شود که تمامی معیارهای فوق را در حد استانداردهای تعریف شده قرار گیرد.
ج – هندسه استخر و ابعاد آن
مشکل و ابعاد هندسی استخرها در انتخاب نوع، تعداد جانمائی دستگاههای هواده مؤثر می باشد. به طور مثال در استخرهای گرد و شکلهای مشابه آن به جهت جلوگیری از تغییر شکل پروفیل سرعت جریان استفاده از دستگاههای هواده مدل قارچی پیشنهاد نمی گردد. در این استخرها به دلیل عبور آب ورودی کم در پیرامون محیطی استخر، استفاده از هواده های جریانی در نزدیکی محل ورودی آب که به صورت مماس بر محیط استخر نصب شده پیشنهاد می گردد.
در خصوص استخرهای آبراهه ای Raceway استفاده از هواده های پروانه ای و یا خطی به دلیل جلوگیری از تشکیل سیکلونهای موضعی و کاهش بار معلق موجود در استخر توصیه می گردد در فاصله x.
از ورودی استخر نصب گردد. در این تیپ استخرها توصیه میگردد در فاصله بیش از 1:3 انتهایی x از هیچ مدل دستگاههای هواده استفاده نگردد.
د-مقدار آب ورودی تازه
یکی از معایارهای مهم در انتخاب نوع، تعداد و جانمایی دستگاههای هواده، مقدار آب ورودی تازه به استخرها می باشد. به طور معمول می توان بیان نمود هر چقدر مقدار آب ورودی تازه به استخر بیشتر باشد مشکلات استخرها در خصوص کنترل عواملهای حیاتی کاهش می یابد، لذا در یک منبع آبی بدون محدودیت پیشنهاد می گردد حداکثر تراکم ماهی را با ظرفیت آب ورودی با روش کنترل اکسیژنی بالانس گردد. از آنجائیکه اکثر منابع آبی مورد بهره برداری دارای دبی پائین تری نسبت به تقاضای می باشند، پیشنهاد می گردد کمبود وضعیت اکسیژنی را با در نظر گرفتن سایر عواملهایی دیگر، توسط دستگاههای هواده بالانس نمایند.
هـ - مشخصات فیزیکی و شیمیایی آب
مشخصات فیزیکی و شیمیایی آب به طور غیرمستقیم در انتخاب نوع و دستگاه های هواده تأثیر گذار می باشد. مشخصات فیزیکی در پرورش ماهی غالباً شامل کدورت، بار معلق و دمای آب می باشد در خصوص عواملهای شیمیایی، کلیه مقادیر غلظتهای مندرج در جدول استاندارد قابل ملاحظه بوده ولی بیشتر عواملهایی همچون PH، سختی کل، درجه قلیائیت، شوری، CO2 ، نیتریت و نیترات از اهمیت خاصی در استفاده از برنامه ریزی دستگاههای هواده برخورد می باشند.
و - ارتفاع از سطح دریا
موقعیت سایت از نظر ارتفاع از سطح دریا حائز اهمیت می باشد. ارتفاع به دو شکل در بحث هوادهی تأثیرگذار می باشد :
مقدار قابلیت حلالیت گازها در آب.
حداکثر عمقی که می توان هوادهی نمود.
به طور عمومی هر چه قدر ارتفاع محل مزرعه پرورش ماهی پست تر باشد میزان قابلیت حلالیت اکسیژن محلول در آب بالاتر بوده و در نتیجه مقدار اکسیژن بیشتری در واحد حجم آب در دسترس ماهی قرار خواهد گرفت.
در این شرایط امکان استفاده از تعداد کمتر دستگاههای هواده در یک مزرعه وجود خواهد داشت. مبحث دوم زمانی مطرح باشد که خواسته در عمقهای متفاوت هوادهی انجام پذیرد محاسبات نشان می دهد در مزارع پرورش ماهی که دارای تراز ارتفاعی، همسطح دریا هستند پائین تر از عمق 1 متر هوادهی انجام نشود و همچنین در ارتفاعات 1200 متر از سطح دریا در عمقهای بیشتر از 2 متر هوادهی صورت نپذیرد.
بنابراین چنانچه از پمپهای هواده پروانه ای که جریان خطی جلو برنده ایجاد می کنند، استفاده می شود جهت جریان آب به گونه ای تنظیم گردد که حبابهای جریان به عمق های بیشتر از مقدار تعریف شده نفوذ ننماید.
ز – وضعیت عمومی استخرها و تراکم ماهی
تغییرات شبانه روزی بر روی وضعیت عمومی استخرها تأثیر گذار می باشند. اگر چنانچه در استخری فیتوپلانکتون، جلبکها و ... در دیواره و بستر استخرها وجود داشته باشند، (استخرهای خاکی قزل آلا) در چنین شرایطی به دلیل تولید گاز CO2 و مصرف اکسیژن در شب توسط عوامل ذکر شده (استفاده از دستگاه های هواده) را در شب ضروری می سازد. در استخرهای بتنی قزل آلا (عمومیت بیشتری دارد) در یک مدیریت صحیح عوامل فوق ناچیز بوده و تعداد هواده بر مبنای حداکثر کمبود ظرفیت اکسیژنی در آن مقطع زمانی محاسبه و به کار می رود.
چنانچه از دستگاه های هواده پاروئی، پروانه ای یا عمودی به عنوان هواده استخر استفاده می شود پیشنهاد می گردد جهت جلوگیری از تغییرات رفتار ماهی که به استرس آن می انجامد از 50 درصد ظرفیت حداکثر تراکمی استفاده گردد. چنانچه از دستگاه های دیفیوزرها هواده همانند :
لوله های تراوا یادیفیوزرهای لوله حبابی یا بشقابی استفاده می شود. حداکثر تراکم پیشنهادی بدون استرس 75 درصد ماکزیمم ظرفیت تراکمی پیشنهاد می گردد.
انواع دستگاههای هواده :
الف – هواده پاروئی Paddle Wheel
ب – پمپهای هواده پروانه ای Propeller Aspirrator Pomp
ج – پمپهای عمودی Vertical Pomp
هـ - اسپری پمپها Pump Sprayer
و – دیفیوزرهای هواده Diffused
در هر دستگاه هواده باید مقادیر و مشخصه های ذیل به درستی تعریف شده باشد.
STOR : مقدار شدت اکسیژن قابل انتقال به آب (کیلوگرم اکسیژن در ساعت kgo2/h)
SAE : راندمان استاندارد دستگاه هواده (کیلوگرم در کیلووات ساعتkgo2/Kw/h )
مثال : دو دستگاه هواده با مشخصات زیر ارائه شده است راندمان کدامیک بیشتر است.
محاسبات نشان می دهد راندمان دستگاه A بیشتر است. بنابراین با به کار بردن دستگاه A انرژی کمتری مصرف شده تا مقدار اکسیژن مورد نیاز جبران گردد.
SAE
جهت انتخاب نوع هواده و محاسبات نیازمندیهای آنها در استخر لازم است که مقادیر STOR و SAE در شرایط عملکرد واقعی اندازه گیری شود.
تعریف راندمان واقعی دستگاه هواده (AAE)
AAE ( Actual Aeration Efficency)
هر دستگاه هواده با درنظر گرفتن مقداری دمای آب، درصد شوری DO و ورودی به دستگاه هواده دارای درصدی از راندمان خواهد بود.
تغییرات درصد شوری آب در محیط های پرورش قزل آلا غالباً کمتر از 10 گرم در لیتر می باشد در چنین شرایطی ضریب اصلاحی شوری چنانچه آب کاملاً شیرین باشد 95 درصد دارای شوری 10 ppt باشد 5/10 درصد لحاظ می گردد.
راندمان هواده های در تأمین اکسیژن موردنیاز استخرهای پرورش ماهی قزل آلا به دو عامل دیگر یعنی درجه حرارت و مقدار DO در دسترس ماهی قزل آلا بستگی دارد. در محاسبات مربوط به تعداد و محل نصب دستگاههای هواده ده سعی می گردد که دستگاه هواده در محلی نصب شود که اکسیژن در نقطه انتهائی، آستانه تحمل ماهی ( DO=6ppm ) باشد. اگر فرض شود چنین شرطی در استخر رعایت شده متوسط تغییرات راندمان دستگاه درحد 35 درصد خواهد بود.
تغییرات دمایی در میزان راندمان دستگاههای هواده مؤثر می باشد. چنانچه دمای آب حدود 5 درجه سانتی گراد باشد، ضریب اصلاحی آن حدود 4/1 و چنانچه دمای آب 20 درجه سانتی گراد باشد ضریب اصلاحی آن به 85/0 می رسد.

******************///////////////////*************************//////

نقش آبزی پروری در توسعه روستایی
توسعه روستایی ابعاد گوناگونی دارد و به طور خاص به توسعه بخش کشاورزی اطلاق می شود. بر اساس اعتقاد و باور عمومی، هدف اصلی توسعه روستایی کاهش فقر ،گرسنگی و تضمین امنیت غذایی برای احاد مردم می باشد .آبزی پروری به عنوان بخشی از بدنه کشاورزی دارای اشکال مختلف است که در این نوشتار به آبزی پروری در مناطق ساحلی و درون سرزمینی(آبهای داخلی) در کشورهای در حال توسعه پرداخته خواهد شد.
گرسنگی و سوء تغذیه از جمله مشکلاتی است که کشورهای فقیر با آن روبرو هستند.بر اساس گزارش سال 2002 سازمان خوار وبار کشاورزی ملل متحد،تقریبا" 799 میلیون نفر در 98 کشور در حال توسعه به غذای مکفی برای زندگی عادی،سالم و فعال دسترسی ندارند.تقاضا برای غذا به طور مرتب در سالهای اخیر در حال افزایش بوده و پیش بینی ها حاکی از آن است که با روند افزایش جمعیت و تغییر در رفتار غذایی(افزایش تقاضا برای محصول ماهی) نیازمندی به غذا برای 30 سال آتی به دوبرابر میزان فعلی خواهد رسید فلذا برای رسیدن به این هدف توسعه شبکه های محلی تولید ضروری می باشد .
آبزی پروری به عنوان بخشی مهم و اثر گذار در تولید و تامین مواد غذایی و همچنین اشتغال و درآمد زایی میلیون ها نفر در بخشهای تولید و خدمات تولیدی آبزی پروری در تسکین ( کاهش) فقر و گرسنگی سهیم می باشد.
سهم آبزی پروری در توسعه روستایی:
آبزی پروری به روش ها و یا سامانه های مختلف پرورش گیاهان و جانوران آبزی در آبهای درون سرزمینی و مناطق ساحلی اطلاق می شود.این حرفه اغلب مکمل سیستم های دیگر تولید و تامین موادغذایی انسانها است و در امنیت غذایی سهم قابل ملاحظه ای داشته و همچنین در زمینه کاهش فقر، بسترهای لازم برای صید ماهیگیری سنتی وپرورش انواع مختلفی از آبزیان را فراهم و از این طریق باعث ایجاد اشتغال،در آمدزایی و بهبود معیشت جوامع روستایی و ساحلی می شود.


آبزی پروری دارای اشکال مختلف تولید(گسترده،نیمه متراکم ،متراکم و....)است که در حال حاضر این سامانه ها سهم وسیعی از تولید آبزیان پرورشی را به خود اختصاص داده اند هر چند سایر روشهای معمول نظیر پرورش ماهی در شالیزار ،رهاسازی بچه ماهی در منابع آبی طبیعی از جمله روش های تولید آبزیان محسوب می شوند ولی برآورد سهم تولید این بخش به واسطه عدم دسترسی به اطلاعات رسمی جامع (به علت مصرف محلی ) در دسترس نیست.
مثال روشن از فعالیت آبزی پروری در کاهش فقر روستایی ،اشتغال و درآمد زایی می توان به تکثیر و پرورش ماهی و دیگر آبزیان،ادغام پرورش ماهی با کشاورزی نظیر کشت ماهی توام با برنج در مناطق جلگه ای سیل گیر و دورترین مناطق کوهستانی در آسیا و حفاظت و بازسازی ذخایر آبزیان اشاره نمود.
در مناطق ساحلی نیز با راه اندازی پرورش انواع آبزیان نظیر خرچنگ خاکی،اویستر،ماسل،انواع صدف ها ،میگو ،ماهی و گیاهان آبزی در ایجاد اشتغال مردم ساحل نشین در مراحل تولید،تامین نهاده ها و خدمات سهیم می شود.
در سامانه پرورش متراکم آبزی پروری ،میزان تولید در واحد سطح با به کارگیری فن آوری و مدیریت بهینه همانند پرورش آزادماهیان در قفس در آبهای داخلی و ساحلی (مناطق دوردست اروپاوامریکا جنوبی) و همچنین ماهیان گرمسیری نظیر هامور ماهیان ،زرد باله، سرخو و سی باس در آسیا و استرالیا بهبود و در توسعه روستایی نقش دارند.


علاوه بر آنها راه اندازی پرورش میگو در مناطق ساحلی به واسطه ارزش بالای این محصول و فرصتهای صادراتی، منجر به توسعه این مناطق شده است، هرچند این حرفه در مناطق ساحلی اثرات منفی زیست محیطی و مسائل اجتماعی را در برداشته ولی در مجموع در توسعه زیر ساخت های این مناطق موثر بوده است.
آبزی پروری در مقیاس کوچک و خرد برای خانوارها، ضمن فراهم آوردن پروتئین با کیفیت بالا،اسیدهای چرب ضروری ،ویتامین ها و مواد معدنی به ویژه برای اقشار آسیب پذیر نظیر زنان بارداروشیرده،اطفال و بچه های پیش دبستانی باعث ایجاد اشتغال و درآمد زایی شده ودر مقیاس بزگ نیز با ایجاد فرصت های شغلی در حلقه های مختلف تولید نطیر تهیه و تامین لارو،بازار،ساخت و ساز،تعمیر و نگهداری و خدمات حمایتی موجب در آمدزایی افراد روستایی می شود.
بنابراین از مزایای آبزی پروری در توسعه روستایی می توان به سلامت،تغذیه ،اشتغال،درآمدزایی،کاهش آسیب پذیری و توسعه پایدار اشاره داشت.
از مزایای غیر مستقیم آبزی پروری می توان به افزایش دسترسی به محصول ماهی در بازارهای محلی و شهری ،کاهش هزینه های خانوار روستایی از طریق صرفه جویی در مصرف سایر اقلام تولیدی درآمدزا،بهره گیری از منابع مشترک از طریق پرورش آبزیان در قفس،پرورش نرمتنان ،گیاهان آبزی و رهاسازی آبزیان در منابع آبی برای صید همگانی به ویژه برای کسانی که از زمین کافی برخوردار نیستند نام برد.
از مزایای دیگر آبزی پروری ادغام آبزی پروری با کشاورزی است(نظیر پرورش ماهی در شالیزار) که اغلب این کار چشم پوشی می شوددر حالی که این شیوه تولید باعث افزایش بهره وری تولید کشاورزی از طریق استفاده از کود و غذای آبزیان و همچنین در کنترل آفات وناقلین بیماری زا به انسان از نظر پزشکی موثر است.


فلذا برای رسیدن به اهداف آبزی پروری در توسعه روستایی بایستی از پتانسیلهای موجود نظیر استفاده از آب ذخیره کشاورزی در امر آبزی پروری بهره گیری بهینه نمود.
با تمام این اوصاف شاید تعجب آور نباشد که تولید آبزی پروری از سال 1970 همواره در حال افزایش بوده و به عنوان سریعترین بخش تولید غذا در دو دهه اخیر مطرح بوده است .
نرخ رشد سالیانه این بخش از سال 1984 به صورت سالیانه در حدود 11 درصد و در سال 2002 میزان تولید آبزی پروری جهانی در حدود 51.4 میلیون تن گزارش شده است.
از نظر میزان وزنی تولید، ماهیان(آب شیرین) در رده اول و سپس نرمتنان و گیاهان آبزی در رده های بعدی تولید قرار گرفته اند.در حال حاضر حدود 260 گونه آبزی قابل پرورش وجود دارد و در طی سالهای آخیر تعداد آنها رو به افزایش بوده و در بین آبزیان پرورشی ماهیان،سخت پوستان ،نرمتنان و گیاهان آبزی در جایگاه ویژه ای قرار داشته و کشور چین به عنوامن بزرگترین کشور تولید کننده آبزیان در جهان مطرح می باشد.
چگونگی افزایش نقش آبزی پروری در توسعه روستایی:
برای افزایش نقش آبزی پروری در توسعه روستایی، بهره گیری از سیستم های پرورشی کارا برای افزایش بهره وری تولید در سطوح فعلی ، توسعه و گسترش سطوح جدید زیر کشت در مناطق ساحلی و درون سرزمینی که از پتانسیل بالقوه مناسبی برخوردارمی باشند می توان اشاره کرد.


در مناطق ساحلی زمین های شور،لم یزرع و مردابی وجود دارد که برای کار کشاورزی مناسب نبوده ولی می توان با بهره گیری از سیستم های آبیاری و غیره به توسعه مناطق ساحلی و ساحل نشینان و در مناطق درون سرزمینی نیز با احداث مزارع آبزی پروری در مقیاس خرد و بزرگ تجاری در مناطق مستعد به توسعه روستایی کمک نمود.
برای رسیدن به اهداف فوق و توسعه مناطق روستایی کمک دولت ها با برنامه ریزی های میان بخشی ،تامین اعتبارات و تسهیلات،کاهش ساختار بوروکراسی ،تصمیم گیری به موقع،ایجاد ظرفیت سازی ساختاری ،اطلاع رسانی ،توسعه زیرساختها ،تزریق فن آوری،توسعه بازار، خدمات ترویجی و.... ضروری می باشد.
با بهره گیری از بیو تکنولوژی در آبزی پروری جهت افزایش نرخ تولید گونه های پرورشی از طریق بهبود ارزش تغذیه ای غذای آبزیان، بهبود مدیریت بهداشت تولید،توسعه و تنوع بخشی به گونه های آبزی ،بهبود مدیریت ذخایر آبزیان و حفاظت از محیط زیست در جهت نیل به اهداف توسعه ای و افزایش نقش آبزی پروری کمک کار خواهد شد .
برنامه ریزی آتی:
در حال حاضر از تمام امکانات و پتانسیل های آبزی پروری جهت سهیم شدن در تولید غذای جهانی به طور کامل و شایسته استفاده نشده است.بر همین اساس در سال 2001 ،تصمیم گیری برای ایجاد زیرکمیته آبزی پروری در کمیته ماهیگیری فائو مطرح و تصویب شد .
کشورهای عضو فائو نیزبرای بهره گیری از این فرصت به عنوان ابزار توسعه ای برای ممالک خود به این زیر کمیته متصل شده و در مجموع به این نتیجه رسیدند که آبزی پروری می تواند نقش تعیین کننده ای در توسعه اقتصاد ملی،تامین غذا و امنیت غذایی ایفا نماید.


در کنار توسعه آبزی پروری و به منظور توسعه پایدار این حرفه ایجاد و تدوین استانداردهای آبزی پروری نظیر مدیریت بهینه تولید،دستورالعملهای cocبا بهره گیری از دستور العمل فائو در ماهیگیری مسئولانه ، تولید ارگانیک و هماهگ شدن با قوانین و مقرات تجاری جهانی و حفاظت از محیط زیست در دستور کار قرار داده شده است.
علاوه بر آن ضرورت گنجاندن مباحث آبزی پروری به عنوان یک فعالیت مهم در برنامه توسعه ای هر کشوری مد نظر قرار گرفته و در برنامه ریزی توسعه ای جهت هماهنگی با سایر زیر بخش ها ی اقتصادی ، حمایتی و سازمانهای مسئول منابع آب و خاک و .... لحاظ می شود.
مشارکت بخش خصوصی- دولتی و همکاریهای منطقه ای و بین المللی :
مشارکت بخش خصوصی و دولتی در آبزی پروری و تشکیل شبکه های آبزی پروری(تشکل های تولیدی) با وجود هزینه و زمان بر بودن آن می تواند به طور قابل ملاحظه ای در توسعه زیر بخش آبزی پروری ثمربخش باشد زیرا این امر در شناسایی موانع و راه حل های منطقی برای رسیدن به اهداف توسعه ای اثر گذار است.همچنین همکاریهای منطقه ای و بین المللی دولتی و خصوصی باعث ایجاد فرصت، افزایش آگاهی و مبادله تجربیات دو جانبه شده و با ایجاد فضای گفتگو و مذاکره در خصوص حلقه های مختلف تولید آبزی پروری در جهت توسعه آبزی پروری ،تولید غذا،اشتغال،بهبود معیشت و امنیت غذایی موثر واقع می شود.


منبع:فائو
علی محمدیاری
Alimohdyari@yahoo.com


کلمات کلیدی:
 
 
 
 
به وبلاگ گلچين سايت هاي شيلاتي خوش اومديد – سيد هادي علوي onLoad and onUnload Example

----رود و خروج