آزاد ماهیان
ساعت ۸:٢٤ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٧/٢٢  

پرورش قزل آلای رنگین کمان:

 ماهی آزاد دریای خزر ( کورا )
Salmo trutta caspius
(Kessler, 1870)
ترجمه : ابراهیم بیگتن
کارشناس شیلات ایران
abigtan@yahoo.com
بهار – 1386

آشنایی با گونه سفیدماهی (Coregonus lavaretus) وپراکنش آن در ایران وجهان: جعفر بابازاده کارشناس ارشدشیلات ایران


مقدمه :

 سیر رو به رشد جمعیت جهان و متعاقب آن افزایش نیازهای پروتئینی این جمعیت باعث شده است،بشر به مصرف آبزیان از جمله ماهیها،سخت پوستان،نرم تنان و سایر آبزیان رو آورد.همچنین کاهش ذخایر آبزی  بشر را بر آن داشته تا برای پرورش گسترده آبزیان در محیطهای آبی کوچک و محدود اقدام کند.

 پرورش ماهی در حوضچه از دیر باز معمول بوده است. در کشور چین،پیشینه آن به 2700 سال پیش از میلاد بر می گردد. بنا به دلایل متعددی پرورش ماهی بر پرورش دیگر دامهای اهلی که مصرف خوراکی دارند  برتری دارد که می توان به موارد زیر اشاره کرد :

1-    ضریب تبدیل غذایی در ماهی 5/1 برابر طیور و دو برابر گوسفند و گاو است که دلیل آن نیاز کمتر ماهی به مصرف انرژی برای گرم کردن بدن وغلبه بر نیروی جاذبه است.

2-    ماهی را می توان در تراکم زیاد نیز پرورش داد .

3-    پرورش ماهی، روشی بسیار موثر در مصرف مواد زائد کشاورزی و دامپروری است

4-    گوشت ماهی، ارزش غذائی بسیار بالایی دارد .

گوشت ماهی نه تنها سریعتر از گوشت های دیگر هضم می شود، بلکه دارای مقادیر قابل توجهی اسیدهای آمینه ضروری از قبیل لیزین و متیونین است. علاوه بر آن، دارای اسیدهای چرب ضروری بویژه یک اسید چرب اختصاصی است که باعث کاهش کلسترول خون می شود . ویتامینها و املاح موجود در گوشت نیز ارزش غذایی آن را افزایش داده است.

   معرفی ماهی قزل آلای رنگین کمان :

 قزل آلای رنگین کمان از خانواده آزاد ماهیان(Salmonide) با نام علمی  Onchorhynchus mykiss است و با نام انگلیسی Rainbow trout معروف است. در میان آزاد ماهیان این  گونه تنها گونه ای است که برای پرورش بسیار مناسب تشخیص داده شده است،چرا که در برابر تغییرات محیطی نظیر تغییر مقدار O2  و CO2 محلول در آب،آلودگیهای کم و درجه حرارت مقاوم و از سرعت رشد مناسبی برخوردار است. به علاوه این که به راحتی از غذاهای دستی مصنوعی استفاده می کنند.

این گونه را می توان به راحتی در کانالها،حوضچه های گرد،مستطیل و سیلوبی از جنس بتن یا فایبر گلاس پرورش از لحاظ ظاهری قزل آلای رنگین کمان بدن کشیده ای دارد،باله هایش توسعه یافته و تعداد آن هشت تاست. این باله ها شامل دو باله سینه ای،دو باله شکمی،یک باله مخرجی،یک باله دمی و دو باله پشتی است که یکی از آنها بالای بدن ماهی و در وسط قرار دارد و دارای اشعه است. باله پشتی دیگر کوچک و بدون اشعه و بر روی ابتدای ساقه دمی قرار دارد.

رنگ بدن این آبزی سبز زیتونی،در پشت تا خاکستری روشن و سفید در شکم با خالهای سیاهرنگ می باشد.(شکل شماره1)  قزل آلای رنگین کمان دهان بزرگی دارد که هنگام

صید طعمه به علت آزاد بودن استخوانهای فکی،به مقدار زیادی باز می شود و طعمه های بزرگ را شکار می کند. دهان این ماهی بر روی فکها،سقف و زبان دندانهای تیز و به عقب برگشته ای داردکه تنها برای گرفتن و هدایت طعمه به دستگاه گوارش کاربرد دارند.

 محیط زیست طبیعی قزل آلا :

این گونه ماهی،بومی حوضه آبریز بخش شرقی اقیانوس آرام از آلاسکا تا مکزیک است. با این حال به دلیل قابلیت سازگاری و مقاومت بالای این ماهی در برابر تغییرات محیطی،به تدریج به سایر نقاط دنیا که قابلیت زیستی آن را داشتند،عرضه شد. قزل آلای رنگین کمان متعلق به آبهای سرد و شفاف با بستر سنگی و سنگلاخی و شنی است.

این آبزی در شرایط طبیعی در رودخانه ها و دریاچه های سرد و خنک زیست می کند و برای تولید مثل به مناطق بالا دست رودخانه ها مهاجرت می کند. تغذیه قزل آلا به طور طبیعی از لارو حشرات،حشرات آبزی، ماهیان ریز و سایر موجودات مستقر در رودخانه ها صورت می پذیرد.

نیازهای زیستی قزل آلای رنگین کمان :

دانستن نیازهای زیستی این گونه،جهت پرورش موفق آن لازم و ضروری است به طوری که هر چه بیشتر با نیازهای زیستی قزل آلا آشنا باشیم،به همان اندازه در امر پرورشش موفق خواهیم بود.  نیازهای ضروری این ماهی عبارت است از :

1. اکسیژن : همان طور که گفته شد قزل آلای رنگین کمان به آبهای پر اکسیژن و زلال نیاز دارد و ساختن این عامل اساسی در حد مطلوب،ضامن بقا و پرورش موفق این آبزی خواهد بود. حداقل مقدار اکسیژن موجود در آب که قزل آلا به آن نیاز دارد،شش میلی گرم در لیتر است و حد مطلوب آن در فاصله 9 تا 11 میلی گرم در لیتر قرار دارد که تامین آن ضروری است.

2. حرارت : از دیگر عاملهای زیستی این ماهی دمای آب است. قزل آلا در درجه حرارتهای 12 تا 18 درجه سانتی گراد بهترین رشد را داراست. البته درجه حرارتهای بالاتر از 18 و  پائین تر از 12 نیز برای ماهی قابل تحمل است ولی برای رشد و پرواربندی این گونه مناسب نیست .

نکته قابل توجه درباره دمای آب و میزان اکسیژن این است که هر چه دمای آب بالاتر باشد قابلیت نگهداری اکسیژن در آب کاهش پیدا می کند . پس درجه حرارت آب را باید در حدی قرار داد که حلالیت اکسیژن در آن،در سطح بالائی قرار گیرد.

3. ph  :

ph   آب  مورد  استفاده برای پرورش باید بین 5/6 تا 8 باشد . PH کمتر یا بیشتر از این مقدار سبب اختلال در رشد خواهد شد.

4.سرعت جریان آب :   آب ورودی از منبع به استخر چنان سرعت داشته باشد که سبب ایجاد مشکلات برای ماهیان نشود؛چرا که سرعت بالای جریان آب سبب صرف انرژی ماهیان برای مقابله با شدت جریان و حفظ تعادل و شناوری در آب می شود. از طرف دیگر کاهش بیش از حد جریان آب ماهی ها را با کمبود اکسیژن و آب سرد و زلال مواجه می سازد و مواد دفعی و سمی موجود در استخر به خوبی شسته نمی شوند. به عبارت دیگر تهویه به خوبی صورت نمی گیرد.

مناسب ترین سرعت جریان آب برای قزل آلا بین 2تا5 سانتی متر در ثانیه است.

5. منابع آبی :  تا کنون منابع آبی مختلفی برای پرورش قزل آلا معرفی شده است که از آن جمله می توان از رودخانه،نهر،چشمه،قنات و چاه نام برد.

مناسب ترین منبع آبی برای پرورش قزل آلا،چشمه های سقوطی است چرا که تمیز و شفاف و پر اکسیژن است و آلودگی ندارد . و اما آب چاه اکسیژن پائینی دارد و قبل از مصرف باید هوادهی شود . آب رودخانه ها و نهرها در بعضی موارد حاوی آلودگی است که باید در مصرف آن احتیاط کرد.

چشمه ها:

در برسی آب ابتدا باید منابع آب را شناخت . مهمترین منابع آبی که در کارگاه ها مورد استفاده قرار میگیرند چشمه ها هستند که چشمه ها دارای ویژگی های خاصی هستند . به عنوان مثال تغییرات درجه حرارت آن ها در طول سال در مظهر چشمه (c0 2-1±) هستند و تغییرات دبی کمی دارند ، دارای کدورت ، منابع آلودگی و یخبندان نیز نمی شوند .

انواع چشمه ها :

الف – چشمه های سقوطی : که در آنها پس از این که آب از مظهر چشمه خارج می شود با شیب تندی به طرف پایین بستر حرکت می کند . چشمه های سقوطی در جهت شیب به سرعت حرکت می کنند و سفیدی رنگ آب به علت ورود بیش از حد هوا در داخل آب است . از ویژگی این چشمه ها ، بر خورد زیاد آب با هوا با سرعت زیاد می باشد که از نظر اکسیژن ، آب به حد اشباع می رسد . از طرفی چون سرعت جریان آب زیاد است مانع رسوب گذاری در طول بستر می شود . هم چنین گیاهان در بستر آن ها قدرت رویش ندارند. از این مظر چشمه های سقوطی یکی از با ارزش ترین چشمه ها است که از

 نمونه آن در ایران چشمه دشت ارژن است .

ب- چشمه های حوضچه ای: در این موارد ، آب چشمه از گودالی در آمده و در جهت شیب به طرف پایین دست حرکت می کند . آب خیلی آرام از مظهر چشمه خارج شده و چندان نمی تواند اکسیژن در یافت کند . قابلیت رسوب گذاری داشته و از این لحاظ مواد غذایی و خاک و برگ در کف حوضچه رسوب می کند و اکسیژن موجود در آب مصرف می شود . گیاهان در این چشمه ها رشد خوبی دارند و این گیاهان تغییرات PH را در طول شبانه روز به وجود می آورند . این چشمه از دیدگاه مصرف آب در پرورش در درجه سوم اهمیت قرار دارد . چشمه آتشکده در استان فارس از این نمونه است . درجه حرارت در این چشمه حوضچه ای بین 15-5/14 درجه سانتیگراد است و از نظر درجه حرارت برای پرورش مناسب است .

ج-چشمه های بینابینی : این نوع چشمه ها خصوصیات بینابینی دارند . در این نوع چشمه ها هم گیاه وجود دارد و آب حالت جریان ملایم دارد . بنابراین از دیدگاه پرورش ماهی در درجه دوم قرار دارد . نمونه معروف این چشمه ، چشمه دیمه و ده چشمه در استان جهار محال بختیاری ( که درجه ی حرارت آن نیز در طول سال تقریبا 10 درجه سانتی گراد می باشد ) است . در کنار آن نیز مزارع پرورش ماهی قزل آلا احداث شده است .

د- چشمه های گسترده : این چشمه ها معمولا آب موقت دارند و مجرای خروجی مشخصی ندارند . مقدار آب آن ها کم است و از دیدگاه پرورش آبزیان اهمیتی ندارند . بزرگترین کارگاه های پرورش و تکثیر قزل آلا در کنار چشمه های سقوطی قرار دارند .

2-نهر و رود خانه ها :

از نظر مشخصات هیدرولوژیکی دارای ویژگی های خاصی است : تغییرات دبی در آن ها زیاد است که این عامل مشکلی در کارگاه تکثیر محسوب می شود . از نظر اقتصادی حداقل دبی مطرح است . ویژگی دیگر تغییرات درجه حرارت است .مشکلات دیگر این است که همواره کارگاه متاثر از این است که رود خانه در چه وضعیتی قرار دارد . مثلا آلودگی رودخانه ها باعث از بین رفتن ماهی ها در کارگاه می شود . اگر در اطراف رودخانه سنگ های سخت آبرفتی وجود داشته باشد آن رودخانه برای پرورش قزل آلا مناسب نیست . رودخانه هلیل رود که در آن اتفاقا آب رودخانه نیز زیاد است اما رنگ آب رودخانه حالت خاصی دارد و آجری شکل است از این دسته محسوب می شود . اگر در رودخانه ای تغییرات دبی رود خانه زیاد باشد ، آن منطقه برای پرورش ماهی مناسب نیست چون احتمال سیلاب در این مناطق زیاد است و برای جلوگیری از سیلاب ها و جا به جایی بستر رودخانه ها ، بستر سازی ومهار کردن منابع آنها یکی از مهمترین روش ها است .

سد ها ودریاچه ها :

از نظر استفاده و از نظر ویژگی مانند آب های جاری (نهر ها ورودخانه ) است با این تفاوت که در سد ها و دریاچه ها نوسانات PH(به طرف قلیایی ) به ویژه در تابستان ها به علت فعالیت های فتو سنتزی گیاهان بیشتر است .مثلا اگر ورودی رودخانه ای که وارد  سد می شود دارای سنگ های تیز و زمخت باشد آن رودخانه برای تکثیر طبیعی ماهی مناسب نیست . در ضمن هر چقدر آب دارای رنگ آبی متمایل به سبز باشد دریاچه برای پرورش ماهی مناسب است . دریاچه نئور در نزدیگی اردبیل از بهترین دریاچه های ایران برای پرورش ماهیان قزل آلا است .

آب های زیر زمینی :

این آب ها از نظر مشخصات شبیه چشمه ها هستند و دارای اکسیژن کمی . مواد معلق و کدورت در آب وجود ندارد عیب کلی این قسمت ، پمپاژ آب است که کاری بس مشکل و گران است . در این آب ها ، پمپاژ کردن آب بسیار پر هزینه و کاری ریسکی است ، ریسک کردن از نظر منابع آب برای قزل آلا بسیار خطرناک است . آب های زیر زمینی از لحاظ یک

نواختی درجه حرارت اهمیت دارد . برای استفاده از آب های زیر زمینی کار مناسب در

پرورش قزل آلا استفاده از چاه های آرتزین است چون مقدار آب در این چاه ها قابل ملاحظه

است .

رابطه میزان آب و تولید :

رابطه بسیار نزدیکی میان این دو بر قرار است . در ازای ورودی یک لیتر آب در ثانیه 50 تا 120 کیلو گرم ماهی قزل آلا می توان در سال تولید کرد . اختلاف بین دو رقم 50 تا 120 به کیفیت آب بستگی دارد و هر چه کیفیت آب بهتر باشد رقم تولیدی بیشتر است . رابطه میان کیفیت و کمیت آب قابل جابه جایی است به این معنا که یک آب با کیفیت بالا

 مقدار آن را می توان کم کرد ولی برای آب های با کیفیت پایین باید مقدار آب زیاد باشد . در درجه حرارت ثابت هر اندازه ماهی کوچک تر باشد تراکمش کمتر است چرا که نیاز اکسیژنی بچه ماهیان بیشتر است و میزان 02  محلول کاهش می یابد . معمولا قزل آلا بخشی از نیاز های معدنی خود را از محیط می گیرد و از این نظر آنهایی که دارای املاح بیشتری هستند ، مناسب ترند . آزادماهیان پرورشی در آب شور بسیار سریع رشد می کنند به طوری که ماهی را در آب شیرین پرورش داده و سپس مقدار آب شیرین را کم کرده و به مقدار آب شور اضافه کرده تا ماهی به شرایط دریا عادت کند.

6. مواد غذایی :  غذای مورد استفاده باید از ارزش غذایی بالایی برخوردار باشد و بتواند نیازهای ماهی را تامین کند. به علاوه اینکه سبب رشد سریع آن شود. برای این منظور غذای تهیه شده باید حاوی همه گروه مواد غذایی نظیر پروتئین،چربی،هیدرات کربن

ویتامین و مواد معدنی باشد که نیاز به هر یک از این گروه مواد غذایی بسته به سن ماهی متفاوت است .

مکان یابی :

مکان یابی از عوامل مهم و محوری پرورش قزل آلا ست که اگر در این امر دقت نشود،نه تنها پرورش موفق نخواهد بود بلکه کل سرمایه گذاری انجام شده با خطر مواجه خواهد شد

لذا باید با صرف وقت فراوان و پس از بررسی همه جانبه،مکان مورد نظر را انتخاب کرد. برای رسیدن به این هدف موارد زیر را باید مد نظر قرار داد :

1. اقلیم : شرایط آب و هوایی منطقه مورد نظر برای احداث کارگاه باید به گونه ای باشد که با پرورش قزل آلا سلزگاری داشته باشد؛یعنی نه آنقدر گرم باشد و نه آنقدر سرد باشد که پرورش قزل آلا را محدود کند.

2. توپوگرافی :منطقه مورد نظر باید طوری باشد که حتی المقدور کمترین عملیات خاک برداری  و تسطیح در آن صورت پذیرد. ازطرف دیگر زمین باید طوری انتخاب شود که امکان آبگیری حوضچه ها به صورت ثقلی وجود داشته باشد،در غیر این صورت نیاز به پمپ آب خواهد بود که باز هم سرمایه گذاری را تا حدودی محدود می سازد.

3. امکانات محل : مکان مورد نظر در مرحله اول باید به یکی از راههای ارتباطی به شهرهای بزرگ برای خرید غذا،بچه ماهی،دارو،فروش ماهیان بازاری و ... نزدیک و از امکاناتی بظیر برق،تلفن و آب بهداشتی برخوردار باشد.

4. منبع آب : هر چه کارگاه و منبع آبی مورد استفاده به هم نزدیکتر باشند،مفیدتر خواهد بود.البته بهتر است در محل کارگاه یک یا چند حلقه چاه برای مواقع ضروری حفر شود چرا

که در طول دوره پرورش ممکن است با مواردی نظیر کاهش جریان و مقدار آب،آلودگی  منبع آبی و گل آلود شدن منبع مورد استفاده مواجه شویم.

5. مالکیت محل احداث کارگاه : از نکات مورد توجه در احداث کارگاه مالکیت زمین است اگر زمین مالکیت مشخصی نداشته با به صورت اجاره کوتاه مدت باشد،سرمایه گذاری در آن منطقی نخواهد بود،چرا که اصل سرمایه اولیه صرف طراحی و ساخت سازه ها و تاسیسات آن می شود.

احداث حوضچه های پرورشی :

قبل از احداث حوضچه ها و تاسیسات مورد نیاز،مشخص کردن ظرفیت کارگاه ضروری است. ظرفیت کارگاه با توجه به مقدار آب ورودی به کارگاه تعیین می شود به این صورت که به ازای هر 10 لیتر بر ثانیه آب ورودی،ظرفیت یک تن پرورش ماهی بازاری را در نظر می گیرند و از طرف دیگر به ازای هر یک تن ظرفیت کارگاه، 100 متر مربع فضای مفید در نظر می گیرند.

پس از تعیین ظرفیت کارگاه ابتدا زمین را مسطح و آن را بر حسب محل ورود و خروج آب و تاسیسات جانبی آن تسطیح و شیب بندی می کنند. بعد از تسطیح منطقه،برای احداث حوضچه ها در محل مورد نظر به مقدار لازم خاکبرداری می کنند.

برای ساخت دیواره های حوضچه ها و کانالها می توان از بتن مسلح(همراه میل گرد) یا غیر مسلح(همراه آجر یا بلوک) استفاده کرد. باید توجه کرد که ساخت سازه ها و حوضچه ها به گونه ای باشد که شیب ملایمی از محل ورودی تا خروجی(2 تا 5 درصد)داشته باشد.

برای جلوگیری از ماهیهان هرز،آشغال و خروج ماهیان از حوضچه ها،توریهایی تعبیه شود.

  آماده سازی حوضچه ها قبل از ماهی دار کردن :

قبل از آبگیری و ماهی دار کردن استخرها باید این موارد را مورد توجه قرار داد :

1- اگر برای اولین بار از حوضچه ها و کانالهای کارگاه استفاده می شود،باید قبل از آبگیری کلیه مصالح اضافی و مواد مصرفی اضافی آنها جمع آوری و حوضچه ها و کانالها شستشو داده شوند.

2- اگر برای بار دوم یا چندم است که از استخر استفاده می شود،باید قبل از آبگیری،کلیه کانالها و حوضچه ها تمیز و ضد عفونی شوند بعد از ضد عفونی کردن استخرها اقدام به برقراری جریان آب می کنیم تا مواد اضافی که برای ضد عفونی به کار برده شده است،شسته و از محل دور شوند.

3-قبل از آبگیری حوضچه ها حتما ورودیها و خروجی های آنها کنترل و از نصب توری در آنها اطمینان حاصل شود.

4- 24 ساعت بعد از آبگیری استخرها می توان حوضچه های پرورشی را ماهی دار کرد.

 حمل و نقل بچه ماهیها به استخرهای پرورشی :

مرحله اول در شروع پرورش ماهی،تهیه و انتقال بچه ماهیهای خریداری شده با حداقل تلفات به کارگاه پرورشی است.  در گام اول باید سعی کرد تا بچه ماهیان مورد نیاز از کارگاهی تهیه شوند که گواهی بهداشت داشته باشند و سلامت بچه ماهیان مورد نیاز را تضمین کند و همچنین باید سعی کرد تهیه بچه ماهیها از نزدیکترین محل به کارگاه پرورش ما صورت بگیرد.

به طور کلی دوروش برای حمل بچه ماهیان از محل فروش تا حوضچه ها توصیه می شود:

1- حمل با کیسه های نایلونی :برای این منظور از کیسه های نایلونی ضخیم دو یا سه لایه استفاده می شود؛به این ترتیب که ابتدا 25 درصد کیسه های نایلونی را از آب استخر حاوی بچه ماهیها پر می کنیم. سپس به نسبت 10 تا 20 کیلوگرم در متر مکعب درون کیسه ها، بچه ماهی وارد می کنیم. بعد از خالی کردن هوای موجود در کیسه نایلونی،این فضا را توسط اکسیژن موجود در کپسول اکسیژن پًر می کنیم(یعنی 75 درصد باقیمانده فضا).

 سپس درٍ کیسه نایلونی را با نخ می بندیم. کیسه های آماده شده به این صورت را می توان در کارتن قرار داد یا به همین صورت توسط وسیله نقلیه حمل شوند. بعد از حمل کیسه های حاوی بچه ماهی به محل کارگاه مورد نظر،برای همدما شدن آب درون کیسه ها و حوضچه ها و جلوگیری از استرس بچه ماهیها،آنها را درون حوضچه ها قرار می دهیم و بعد از گذشت نیم ساعت،کیسه ها را پاره و بچه ماهیان را در حوضچه ها رها می کنیم.

2. حمل توسط مخزن : برای این منظور به یک مخزن پلاستیکی یا فلزی (استیل،آلومینیوم) تمیز که برای همین منظور ساخته شده باشد، نیاز است. قبل از آبگیری مخزن بهتر است آن را ضد عفونی کنیم. این روش بیشتر برای حمل بچه ماهیها در مسیر های طولانی به کار می رود. روش کار بدین صورت است که ابتدا لوله های سوراخدار را که به لوله مرتبط به کپسول اکسیژن مرتبط است،درکف مخزن قرار می دهیم،سپس مخزن مورد نظر را با آب موجود در استخر پًر می کنیم و شیر کپسول اکسیژن را باز می کنیم.

سپس با توجه به ظرفیت مخزن به آن بچه ماهی اضافه می کنیم ( 10 تا 20 کیلوگرم به ازای هر متر مکعب ). نکته قابل توجه در روش دوم این است که آب موجود در مخزن حتما باید دارای چرخش باشد،لذا برای این منظور از یک پمپ کوچک در بالای مخزن استفاده می شود. در این روش نیز مانند روش اول،قبل از خالی کردن بچه ماهیها در استخر حتما باید آب موجود در حوضچه ها و تانکر همدما شود.

نکته : برای حمل بچه ماهیها به حوضچه ها باید توجه کرد که 48 ساعت قبل و 24 ساعت بعد از حمل و نقل بچه ماهیها از غذا دهی به آنها خودداری شود.

تغذیه ماهیان پرورشی :

در تغذیه قزل آلا دو نوع غذا می تواند مورد استفاده قرار گیرد :

غذای تر : در گذشته که علم تغذیه آبزیان و ماهی مانند امروز پیشرفت نکرده بودند،ماهیان با غذاهای موجود تغذیه می شوند. غذای تر به غذایی گفته می شود که از رطوبت بالایی برخوردار باشند و شامل احشای دام،جگر،طحال،ماهی تازه و غیره است. استفاده از این گروه مواد غذایی خود مشکلاتی برای پرورش دهنده فراهم می آورد بنابراین مصرف این غذاها را برای ماهیان پرورشی محدود می کند.

خریداری،حمل و نقل،نگهداری،نحوه مصرف،احتمال آلودگیهای انگلی و قارچی و میکروبی آلوده کردن استخرها،کامل نبودن آنها از لحاظ نسبتهای گروههای مواد غذایی و بالا بودن ضریب تبدیل** از معایب استفاده از غذاهای تر است. هنگامی که غذای تر به داخل

حوضچه های پرورشی اضافه می شود،به طور کامل به مصرف ماهیها نمی رسد و مقادیری از آن در کف حوضچه ها رسوب می کند و باعث کدورت آب شده ضمن اینکه سبب گرفتگی توریهای خروجی و بروز مشکلاتی نیز می شود.

2 . غذای خشک : مقدار مواد غذایی موجود در غذای قزل آلا طوری طراحی می شود که دارای 40 تا 50 درصد پروتئین،10 تا 15 درصد چربی، 10 درصد قند و مقدار کمی ویتامین و عناصر معدنی باشد .حجم باقیمانده غذا نیز توسط پر کننده ها،نظیر کنجاله تکمیل می شود. تهیه،حمل و نقل،نگهداری و مصرف این گروه از غذاها بسیار ساده است و ماهیان پرورشی به راحتی از آن استفاده می کنند. در مصرف غذا نکاتی حائز اهمیت است که حتما باید مد نظر قرار گیرد :

- اندازه غذای مصرفی برای ماهیان پرورشی در سنین مختلف بسیار مهم است بطوری که اگر اندازه غذای مصرفی بزرگتر از اندازه دهان ماهی باشد،نمی تواند مورد مصرف قرار گیرد.از طرف دیگر اگر اندازه غذا کوچک باشد به خوبی توسط ماهیان دیده و صید نمی شود به علاوه این که ماهی انرژی زیادی صرف گرفتن غذا می کند که این امر سبب کاهش رشد و هدر رفتن انرژی ماهی خواهد شد.

- مقدار غذای اضافه شده به حوضچه های پرورشی نیز از نکات مهم است. اگر غذا به مقدار کافی در اختیار ماهیها قرار نگیرد،رشد ماهیها محدود و سرعت رشد آنها کند خواهد شد. از طرف دیگر اگر غذا بیش از حد نیاز ماهی در حوضچه ریخته شود،در کف حوضچه ها جمع می شود و آلودگی آب و بستر حوضچه ها را به همراه خواهد داشت.

- دفعات غذا دهی نیز باید با رعایت اندازه ماهی باشد،به طوری که هر چه اندازه(سن)ماهی کوچک تر باشد دفعات غذا دهی بیشتر و مقدار آن کمتر و از طرفی هر چه سن ماهی بزرگتر باشد،دفعات غذادهی کمتر و مقدار غذا بیشتر خواهد شد.

صید ماهیان پرورشی :

بعد از 6 تا 8 ماه از شروع دوره پرورشی،یعنی هنگامی که وزن ماهیان به 250 تا 300 گرم رسید،اقدام به صید آنها می شود. در هنگام صید باید پاره ای از موارد زیر را رعایت کرد :

- بازاریابی ماهیان کارگاه قبل از عملیات صید؛

- قطع کردن تغذیه ماهیها 48 ساعت قبل از صید؛

- صید ماهیان در ساعات اولیه روز؛

- متوقف نکردن جریان آب در زمان صید؛

- شست و شوی ماهیان در سبدهای پلاستیکی توسط آب؛

- حمل و انتقال ماهیهای صید شده به بازار در اسرع وقت؛

- استفاده از وسیله نقلیه مناسب برای انتقال ماهیها به بازار.

هوادهی در حوضچه های پرورشی :

فراهم کردن اکسیژن در طی دوره پرورشی از نیازهای اساسی قزل آلا است. همان طور که گفته شد، آب ورودی به کارگاههای پرورش قزل آلا باید از میزان اکسیژن بالایی(9تا11 میلی گرم در لیتر)برخوردار باشد، به همین جهت برای جبران کمبود اکسیژن در حوضچه های پرورش متراکم قزل آلا از هوا دهی استفاده می شود. به طور کلی آب دو نوع اکسیژن دارد،یک اکسیژن ترکیبی که جزء ساختمان مولکول آب است و نوع دیگر،اکسیژن محلول در آب است که با مولکولهای آب پیوند ضعیفی برقرار می کند و همین نوع اکسیژن به

 مصرف تنفس ماهی می رسد. فراهم ساختن اکسیژن محلول در آب به طرق مختلف صورت می گیرد :

الف – تامین اکسیژن محلول در آب از طریق وارد کردن هوا در آب : در این روش با تزریق هوا در آب می توان اکسیژن محلول در آب را بالا برد،زیرا میزان اکسیژن آب همواره  از هوا کمتر است و در نتیجه با وارد کردن هوا در آب،اکسیژن جذب آب می شود و مقدار اکسیژن آن بالا می رود. در این خصوص می توان از لوله های سوراخ دار و سنگ هوا در کف استخر،که توسط لوله ای به کمپرسور هوا متصل است استفاده کرد .

 

ب – تامین اکسیژن محلول در آب از طریق وارد کردن آب در هوا : در این روش برای جبران کمبود اکسیژن در آب،آب را در معرض هوا قرار می دهند.

یکی از روشهای این کار استفاده از لوله های سوراخ دار در بالای استخرهای پرورشی است. بدین ترتیب که لوله های سوراخ دار در طول (یک طرف یا دو طرف) استخر قرار می گیرد. سپس آب ورودی به لوله ها از طریق یک دستگاه پمپ،با فشار از سوراخها بر روی سطح آب استخرها پاشیده و باعث افزایش اکسیژن محلول در آب می شود.

روش دیگر استفاده از هوا ده پارویی است. این دستگاه یک الکتروموتور  دارد که یک محور فلزی را به گردش در می آورد. در انتهای این محور فلزی تعدادی پره وجود دارد که سبب جابجایی آب سطحی استخرها می شود. با به گردش در آمدن پره ها،آب سطح استخر جابجا می شود و در معرض هوا قرار می گیرد. به این ترتیب کمبود اکسیژن آب استخرها یا حوضچه ها تامین می شود.

گلچین از وبلاگ: مرد شیلاتی

**********************************************************

**********************************************************

**********************************************************

ماهی آزاد دریای خزر ( کورا )
Salmo trutta caspius
(Kessler, 1870)
ترجمه : ابراهیم بیگتن
کارشناس شیلات ایران
abigtan@yahoo.com
بهار – 1386
مقـدمه :
آزادماهیان از با ارزش ترین گونه های آبزی می باشند که در اغلب نقاط جهان پراکندگی گسترده ای دارند، این ماهیان اغلب متعلق به مناطق سردسیری و یا معتدله می باشند، و به همین جهت به آنها ماهیان سرد آبی اطلاق می گردد ، خانواده آزاد ماهیان دارای 7 جنس و حدود 30 گونه می باشد یکی از این 7 جنس salmo است که salmo trutta یا قزل آلای قهوه ای جزء مهمترین گونه ها ی آن می باشد ، زیر گونه ای از قزل آلای قهوه ای به نام ماهی آزاد دریای خزر Salmo trutta caspius معروف است ، اکثر آزاد ماهیان گونه های با ارزش تجاری هستند ماهی آزاد دریای خزر بدلیل گوشت خوشمزه و لذیذ دارای ارزش تجاری بالایی می باشد ، این گونه بزرگترین نمونه از قزل آلای دریایی است که در مواردی با وزن بیش از 45 کیلوگرم در زمان مهاجرت تخم ریزی در رودخانه منتهی به دریای خزر ( رودخانه کورا در کشور آذربایجان ) صید شده است.( نفیسی ،م . 1385 )
معرفی ماهی آزاد دریای خزر
1– تاکسونومی
رده بندی سیستماتیک ماهی آزاد به شرح زیراست :
شاخه : Chordata
رده :Osteichthyes
راسته :Salmoniformes
خانواده : Salmonidae Rafinesque , 1815 جنس:Salmo Linnaeus, 1758
گونه : Salmo trutta Linnaeus, 1758
نام های متداول این ماهی: این ماهی را روس ها به نام kaspiiskiy loso در کشور قزاقستان به نام kaspiy albarty ، در ترکمنستان Kaspi azatmahysy (kumja) ، در آذربایجان gyzyl balyg , azatmai,karagez,albat, ، در انگلستان ‍Caspian trout و در ایران , Azat-mae نامیده می شود.
2- مشخصات عمومی
ماهی آزاد یک ماهی درشت که دارای بدنی کشیده و دوکی شکل ودارای پوزه ای تیزمی باشد رنگ بدن در دوطرف بدن روشن است و قسمت پشتی بدن ماهی و قسمت فوقانی سر ماهی به رنگ تیره خاکستری است ، مشخصات اصلی این ماهی همانند دیگر آزادماهیان می باشد ، لکه یا خالهای تیره نامنظم به شکل ضربدر بر روی قسمت فوقانی و اطراف بدن ماهی مشاهده می شود این ماهی دارای دهان انتهای بزرگ و دندان ها به سمت بالا رشد یافته است ، در خط جانبی دارای 170-133 عدد فلس می باشد ،. به طور کلی 21 تا 24 آبشش( زائد های کمان برانشی ) آن روی اولین آبشش قرار دارد ، و زائده های پیلوری شکل آن 47 تا 57 عدد است . (مهره ها ی آن 54 تا 58 عدد است )
شکل های درون گونه ای : اشکال ذخایر بومی ماهی آزاد خزر محدود شده به برخی رودخانه محلی مانند ( کورا ، سمور ، یالاما و دیگر رودخانه ها ) که این ها از نظر مشخصات ظاهری ( ریخت شناسی )، سن بلوغ ، زمان تولید مثلی (تخم ریزی ) با همدیگر متمایز و متفاوت هستند zhavin,1949;Kazancheev,1981) ).
Dorofeeva در سال 1967 مشخص کرد که ماهی آزاد کورا ( Kumzha ) یک زیر گونه جدا از ماهی آزاد دریای خزر ( کسلر ، Kessler ) بوده که قرار گرفتن آزاد ماهی خزر در میان سایر زیر گونه های آزاد ماهیان با هم ملحق ویکسان شده اند (,1967 Dorofeeva ) .
نمونه های منسوبی : گونه ای که جزء رده این ماهی محسوب می شود زیر گونه S.trutta labrax (Pallas, 18134) و , S.trutta ezenami Berg , 1948 – Eizenam trout Blak Sea trout:است .
3-پراکنش زیرگونه ها در دریای خزر:
ماهی ازاد عموما در سواحل دریای خزر از رودخانه ترک ( Terek) گرفته تا سپید رود و به ندرت در نواحی شمالی دریای خزر ، یافت می شود ، این ماهی در رودخانه های ترک ، کورا ، سپید رود و سایر رودخانه های کوچک سواحل غربی و جنوبی دریای خزر مهاجرت و تخم ریزی می کند.
وضعیت پراکنش این ماهی بر اساس کتاب قرمز داده های بین المللی. "IUCN " توصیف نشده است ،وضعیت پراکنش این ماهی در کتاب قرمز داده های ملی : در کتاب قرمز داده های کشور قزاقستان و ترکمنستان آمده است .
نخستین گزارش برای دریای خزر : توسط پالاس و رایز در سال 1771 انجام گرفته است ، توصیف مجدد این زیر گونه در سال 1967 توسط آقای دوروفیوا صورت پذیرفت .


ویژگی عمومی زیر گونه:
از نظر اکولوژی درگروه طبقه بندی نگتونها قرار دارد و جزء ماهیان مهاجر رود کوچ ( آنادروموس ) است.واز نظر مبدا زیستی آقای برگ ( Berg ) در سال 1948 منشا قطبی بودن قزل آلای خزر را مطرح کرد و آقای درژاوین (Derzhavin ) در سال 1929 منشا زیستی این ماهی را به عنوان گونه های آب شیرین مطرح نموده بود
پراکندگی : بومی دریای خزر
زیستگاه : این گونه در نواحی ساحلی و در ا عماق 40تا 50 متر ازسطح آب یافت می شود .
مهاجرت : از نظر مهاجرت جزء گونه های رودکوچ ( آنادرم ) محسوب می شود که از کرانه های ایران گرفته تا ساحل داغستان مهاجرت می کنند ،ماهیان علامت گذاری شده در مصب رود های یالمه و کیرانچی یعنی 300 کیلومتر دورتر از محل رهاسازی صید شدند .
عوامل محیطی غیر زنده
شوری :جزء گونه های لب شور دریایی می باشد ، بچه ماهی های 6 ماهه قادر به تحمل شوری آب تا 6 درصد و ماهیان 14 تا 16 ماهه، شوری 12 درصد را تحمل می کنند ، ماهیان بالغ در شوری حداکثر 13 درصد خزر نیز مشاهده شده اند.( قرار گرفته اند )
دما : جزء گونه ها ی سرد آبی می باشد .
توزیع عمودی : در این توزیع جزء زیر گونه های stenobathic قرار می گیرند به طوری که در اعماق زیر 40 تا 50 متری دریا مشاهده شده است .
ارتباط با شرایط اکسیژنی : جزءزیرگونه های Oxyphilic قرار دارند.و در نواحی که غلظت اکسیژن بالاست زندگی می کنند .
تغذیه :
نوع تغذیه : جزء زیرگونه ها که از شکار تغذیه می کنند.( رفتار تغذیه ای : شکارچی )
رژیم غذایی : ماهی آزاد از ماهیان شکارچی و درنده است ، ماهیان در زمان جوانی از سخت پوستان تغذیه می کنند ، غذای اصلی ماهیان بالغ شامل شگ ماهیان کوچک ، کیلکاو ماهیان پهلو نقره ای و شاه ماهیان جوان ( از خانواده شگ ماهیان ) می باشد .
منبع غذایی : نامحدود
تولید مثل :
نوع تولید مثل : جنسی
مناطق تولید مثل : قبل از احداث سد بر روی رودخانه کورا ، مولدین به تعداد فراوان وارد رودخانه شده و به ‌مکان اصلی تخم ریزی طبیعی ماهی آزاد در مناطق بالا دست Aragvi ,Alazan ,Akera و نزدیک به 1000 کیلومتردورتر ازمصب رودخانه مهاجرت کرده و تخم ریزی می نمودند، اما امروزه ماهی آزاد ناحیه کورا به صورت محدود به نیروگاه آبی سد Varvrinskaya ( 600 کیلومتر دورتر ) می رسند و در مناطق ...... Samur , Terek , Astarachai , Lenkoranchai تخم ریزی می کنند . ، تخم ریزی در نواحی کم عمق وبستر های شنی و ماسه ای ، سنگریزه ای صورت می گیرد.
دوره تولید مثل : مهاجرت مولدین به سوی رودخانه کورا از اوایل نوامبر تا فوریه صورت می گیرد دامنه دمای آب در زمان مهاجرت تولید مثلی نسبتا کسترد ه است گرچه عمده ماهیان مولد ( نزدیک 75 درصد ماهیان بالغ نبوده و یا اندام تناسلی آنان کامل نشده است ) در ماه های نوامبر و دسامبر در دمای نسبتا پائین 2/8تا 8/12 سانتی گراد وارد رودخانه ها می شوند ، تخم گذاری یک سال بعد در ماه اکتبر آغاز شده و در اوایل ژانویه به پایان می رسد تخم ها در کف آب رها شده و در زیر خاک دفن می گردند ، دوره جنینی تخم ها حدود 30 تا 50 روز طول می کشد پس ازتخم ریزی ، مولدین میمرند ( در رودخانه کورا ) (آزاد ماهیان که در دیگر رودخانه ها تخم ریزی می کنند به دریا باز می گردند ).
هم آوری : میزان هم آوری این ماهی محدود بوده و کمتر از دیگر خانواده آزاد ماهیان می باشد به طوری که هر ماهی مولد ماده از 1/2 تا 5/13 * 10 تخم در میان جمعیت گونه های رودخانه کورا و 5/9 * 10 تخم در جمعیت یالاما و 1.7* 10 تخم در جمعیت لنکرون متغییر است .
فاکتورهای محدود کننده :
1- کاهش تولید مثل طبیعی ( تعداد اندک مولدین ).
2- از بین رفتن و محدودیت مکان های تکثیر طبیعی.
3- تهدید گل ولای و شرایط آبی ناپایدار (نوسانات جریان آب و سرعت جریان آب منجر به کاهش وضعیت فیزیولوژی تولید مثل می شود و برخی مواقع تخم ها در شن و گل و لای مدفون می شوند) .
تاریخچه زیستی و تکامل :
مراحل تاریخچه زیستی : به طور کلی سه دوره تکاملی بیان شده است : دوره جنینی ، دوره لاروی و دوره نوزادی .دوره نوزادی شامل دو مرحله است ، دوره مهاجرت به رودخانه و مرحله تغذیه در دریا .
تاثیر عوامل محیطی :این ماهی به تغییرات محیطی به ویژه به آلودگی آب حساس است آسیب پذیر ترین مرحله زیستی ، مرحله رشد ونمو و تکامل جنینی است زیرا تخم ها در معرض عوامل مخرب غیر زنده مانند ( آلودگی آب ، کاهش شدید دبی آب و .... ) و یا عوامل مخرب زنده( مانند صید و شکار تخم ها توسط ماهیان و بی مهرگان ) قرار می گیرند .
سن بلوغ : در شرایط طبیعی تولید مثل ، سن بلوغ ماهیان آزاد در رودخانه کورا 4 تا 9 سال ، در رودخانه Samur بین 3 تا 5 سال و به ندرت در 2 سالگی ( در ناحیه Yalama ) بالغ می شوند ، ماهیان نرگاه درشرایط ساحل رودخانه ها در یک سالگی نیز بالغ می شوند .


شرایط دمایی:تخم ماهی آزاد در دمای 8/5 تا 8/12 درجه سانتی گراد هچ می شود .
ویژکی کمی رشد :
میزا ن رشد ماهیان در سال نخست زندگی زیاد است ، بچه ماهیان آزاد دررودخانه کرانچی در فصل زمستان با طول 8/13 الی 7/22 سانتی متر و وزن 24 تا 102 گرم مشاهده شده اند، رشد اصلی در دریا اتفاق افتاده است ، وزن متوسط ماهی آزاد صید شده دررودخانه کورا 13 کیلوگرم ، رودخانه ولگا 7/8 کیلو گرم ، رود ترک 2/7 کیلوگرم ، رود سمور 9/3 کیلو گرم ، رود کرانچی 6/2 کیلوگرم و رود یالمه 4/2 کیلوگرم گزارش شده است . حداکثر وزن ماهی آزاد کورا صید شده 51 کیلوگرم بوده است .

ساختار جنسی ( نسبت جنسی ): ماهیان ماده حدود 90 درصد صید های تجاری را شامل می شود .
نسبت طول به وزن : در طی سال های 1940 تا 1950 اندازه ماهیان بین 40 تا 130 سانتی متر و به طور متوسط 6/92 سانتی متر بود و وزن آنها بین 4/9 تا 5/29 و میانگین 7/17 کیلوگرم بوده است اما امروزه اندازه ماهیان به 70 تا 96 سانتی متر و وزن در حدود 8 تا 9 کیلوگرم کاهش یافته است و هیچ ماهی با سن بالاتر از 6 سال در سبد صید مشاهده نمی شود امروزه جمعیت اصلی ماهیان بین سنین 3 تا 6 سال در نظر گرفته می شود .
خصوصیات کمی : ماهی آزاد دریای خزر زیر گونه های با جمعیت اندک هستند .
روند جمعیت :کاهش در تعداد جمعیت مشاهده شده است ، امروزه ذخایرارزشمند این گونه بدلیل صید بی رویه و غیر قانونی ( قاچاق) به شدت کاهش یافته است .
روابط بین گونه ای :ماهی آزاد اساسا از ماهیان دریایی کوچک تغذیه می کند و تغذیه این گونه روی اکوسیستم تاثیر منفی نمی گذارد .
اهمیت اقتصادی : ماهی آ‍زاد یک گونه تجاری و با ارزش اقتصادی بالاست .
وضعیت صید و ذخایر ماهی آزاد :
میزان صید ماهی آزاد در طی سال های 1936 تا1939 بین 410 تا 620 تن سالانه می رسید امروزه میزان صید ثبت شده به چندین عدد( دو جین ) نمی رسد .
ابزار و ادوات و مناطق صید : عمده صید در زمان مهاجرت مولدین( فصل تخم ریزی ) در رودخانه ها و با تور های انتظاری دامگستر انجام می گیرد.
عوامل مهم و تاثیر گذار برکاهش جمعیت ماهی آزاد :
1- آلودگی های رودخانه و دریا بویژه آلودگی مخرب ناشی از مواد نفتی .
2- کاهش مکان های تولید مثلی ناشی از فعالیت های اقتصادی انسانی .
3- صید غیر قانونی و قاچاق که تاثیر مهمی در روند کاهش ذخایر ماهی دارد .
روش ها و راه حل های حفاظت از ذخایر ماهی آزاد :
1-افزایش میزان رهاسازی از تولید مراکز هچری ( تکثیر مصنوعی )که از راه های اساسی برای حفاظت گونه های است که فاقد شرایط تولید مثل طبیعی می باشند .
2- کنترل ورود آلودگی به دریا و همچنین کنترل صید بی رویه و غیر مجاز
منبع :
نفیسی، م – 1385 . راهنمای عملی تکثیر و پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان

References
Abdurakhmanov, Yu.A. 1962. Freshwater fish of Azerbaijan. Azerbaijan SSR AS Publishers
pp. 57-62
Berg L.S. 1923. On the origin of the northern elements in the Caspian fauna. Selected works.
Vol. 5, p.143
Berg, L.S. 1948. Freshwater fish of the USSR and adjacent states. Vol. 1. pp. 242-249.
Derzhavin, A.N. 1929. Kura fisheries and Mugani amelioration. News of Baku Ichthyological
Laboratory. Vol.2, 1.
Derzhavin, A.N. 1956. Kura fisheries. Azerbaijan SSR AS Publishers pp. 26-28
Dorofeeva, E.A. 1967. Comparative-morphological principles of the systematics of east
European salmons. J. Voprosy Ikhtiologii (Problems of Ichthyology). Vol. 1, 1:3-18.
Kavraiskii, F.F. 1897. Salmoniformes of the Caucasus and Transcaucasus. Caucasian Museum
Publishers. Issue 1. Tiflis.
Kazancheev, E.N. 1981. Fish of the Caspian Sea. Light Food Industry pp. 56-59
Tamarin E.N., I.B. Kyazimov and Z.M. Kuliev, 1989. Caspian salmon. In: Caspian Sea.
Ichthyofauna and commercial stocks. Nauka Press pp. 112-118
Compiled by:
Z.M.Kuliev (AzerNIRKh, Baku, Azerbaijan)
D.B.Ragimov (Institute of Zoology AS Azerbaijan, Baku)
http://www.caspianenvironment.org/biodb/eng/fishes/Salmo%20trutta%20caspius/main.htm (5 of 5)2005/12/05 11:04:55

**********************************************

*********************************************

*********************************************

آشنایی با گونه سفیدماهی (Coregonus lavaretus) وپراکنش آن در ایران وجهان: جعفر بابازاده کارشناس ارشدشیلات ایران
مقدمه:
فعالیتهای مرتبط با تکثیر وپرورش آبزیان درنقاط مختلف دنیا با اهداف متعددی انجام می گیردکه ازمهمترین آنها می توان به حفظ و بازسازی ذخایر طبیعی آبزیان موجود دراکوسیستمهای دریایی وآبهای داخلی،صیدورزشی وهمچنین کسب درآمد اقتصادی ازطریق تکثیر و پرورش مصنوعی وعرضه آنها به بازار مصرف نام برد؛گونه های آبزیان قابل تکثیر وپرورش فعلی دردنیا به دلیل محدودبودن منابع آبهای داخلی مورداستفاده ازنقطه نظر تعداد،نوع وکیفیت آنها، محدود به گونه های خاصی از آبزیان می باشدکه با توجه به خصوصیات منحصربه فردآنها ازجمله توان سازگاری بالای آنهابا محیطهای مصنوعی به عنوان گونه های قابل تکثیر،قابل پرورش ویادارای هردوقابلیت تکثیروپرورش معرفی شده اند؛بیولوژیسها درنقاط مختلف جهان درتلاش هستند گونه های دیگری ازآبزیان موجوددراکوسیستمهای طبیعی راشناسایی کنند که امکان سازگاری وتکثیروپرورش اقتصادی آنها درمحیطهای مصنوعی فراهم گردد تابتوان آنها رابه عنوان جایگزین برای گونه هایی که تکثیروپرورش آنها ازتوجیه اقتصادی پایین تری برخورداراست معرفی نمود.
ازمهمترین گونه های ماهیان دارای امکان تکثیر وپرورش که درسالهای اخیرکانون توجه بیولوژیستها قرار گرفته است سفیدماهی یاکورگونوس می باشد؛بامطالعاتی که برروی محیط زیست طبیعی این ماهی انجام شده مشخص گردیده که شرایط زیستی طبیعی این گونه دراکوسیستمهای آبی حدواسط ماهیان سردآبی وگرمابی بوده وعلاوه براینکه امکان تکثیروپرورش آن درمحیطهای مصنوعی واستخرهای پرورش ماهی وجوددارد،می تواند به منظور رها سازی وپرورش درمنابع آبی مانند دریاچه های پشت سدها مورداستفاده قرار گیرد.
مقاله حاضردردوبخش تقدیم می گردد که بخش اول آشنایی باگونه سفیدماهی وپراکنش آن درجهان می باشد وبخش دوم به بیوتکنیک تکثیروپرورش آن دردنیا اشاره دارد.
1) رده بندی ماهی (( Coregonus lavaretus)):
راسته Salmoniformes
خانواده salmonidae یا Coregonidae
جنس Coregonus
گونه (Linnaeus,1758) Coregonus lavaretus
نام لاتین Lavaret, Europen white fish, وCommon whitefish Houting
,skelly ,gwyniad,pollan ،Powan
نام فارسی سفیدماهی ،سفیدماهی جویباری

2) مشخصات راسته آزاد ماهی شکلان (salmoniformes):
این راسته دارای 5 خانواده به نامهای خانواده آزاد ماهیان salmonidae، بلند باله ماهیانThymalidae، فلس نازک ماهیان Osmeridae،اردک ماهیان Esocidae وخانواده سگ ماهیان Umbridaeمی باشد. در بین خانواده های فوق الذکر تنها خانواده های اردک ماهیان وسگ ماهیان فاقد باله چربی بوده و سایر خانواده ها دارای باله چربی هستند باله چربی درحد واسط باله پشتی و دمی این ماهیان قرار داشته و فاقد شعاعهای سخت ونرم است.
3) مشخصات عمومی خانواده آزاد ماهیان ( Salmonidae) :
خانواده آزاد ماهیان دارای 7 جنس به نامهای Salmo ، Hucho ، Oncorhynchus،Salmothymus ، Salvelinus ،Stenodusو Coregonusمی باشد.در برخی منابع علمی جنس Coregonus را به صورت یک خانواده مجزا از خانواده آزادماهیان به نام خانواده Coregonidae طبقه بندی کرده اند.
آزاد ماهیان در حدود 66 گونه را شامل می شوند و درآبهای سرد و پر اکسیژن نیمکره شمالی زیست می کنند.تنها دوگونه از آزاد ماهیان شامل ماهی قزل آلای دریای خزر و قزل آلای خال قرمز به صورت بومی درایران زیست می کنند اما گونه های دیگر آزاد ماهیان با درصد موفقیتهای مختلف در آبهای داخلی ایران معرفی شده اند. این ماهیان دارای مشخصه هایی هستند که آنها را از سایر ماهیان متمایز می کند. سطح بدن آنها به جز سرشان از فلس پوشیده شده است ، دارای باله چربی هستند، دارای خط جانبی کامل ومشخص می باشند، غشاهای آبششی آزاد دارند، دارای زوائد باب المعده ای یا پیلوریک (210-11عدد) هستند، سه عدد از مهره های ستون فقرات درقسمت ساقه دمی قراردارد، ماهیان ماده این خانواده فاقد مجرای تخم بر بوده و تخمها پس ازرسیده شدن در داخل حفره شکمی می افتندو سپس از مجرای تناسلی به خارج هدایت هی شوند. ز این رو می توان با کشیدن دست به زیرشکم ماهی مولد ماده رسیده تخمها را به آسانی از بدن ماهی ماده خارج نمود .دارای کیسه شنای بزرگ هستند،باله پشتی کوچک با تعداد شعاعهای کم (کمتر از 17) دارند. در خانواده آزاد ماهیان ،ماهیان مهاجر بالا رو (Anadromous) وجود دارد که برای تخمریزی از دریا وارد آب شیرین می شوند.به علاوه ماهیان مهاجر رودرو (Potamodromous ) نیز دربین آنها یافت می شود که درآبهای رودخانه ها ودریاچه ها زندگی می کنندو فقط در همان محل زندگی خودشان که آب شیرین است ،مهاجرتهایی به قسمتهای بالا دست انجام می دهند. فصل تخمریزی این ماهیان اغلب فصول پاییز وزمستان است.
4) مشخصات عمومی جنس Coregonus)) :((
گونه های متعلق به این جنس به قرار زیر است:
1- سفید ماهی (uropean cisco ) albula Coregonus
2- سفید ماهی جویباری ( Common white fish) lavaretus Coregonus
3- سفید ماهی فنلاند Coregonus peled
4- سفید ماهی پوزه بلند (broad white fish) nasus Coregonus
5- Core gonus autumnalis Arctic cisco
6- muksun Coregonus muksun
بدن این ماهیان شبیه بدن شگ ماهیان ( Clupeidae ) بوده بطوریکه بدنشان کم و بیش کشیده و از طرفین فشرده می باشد.دارای باله چربی بوده وباله دمی آنها دارای شکاف عمیقی است. فلس انها از فلس ماهیان جنس SalmoوSalvelinus بزرگتر و خط جانبی کامل دارند. شکاف دهانی آنها تنگ بوده و تا قسمت قدامی چشمها ادامه دارد. دندانها بسیار ریز بوده ویا دارای رشد کمی است. از صفات مهمی که در شناسایی ماهیان این جنس مورد استفاده قرار می گیرند عبارت است از تعداد خارهای آبششی که به دلیل وجود گونه های مختلف تنها تا حدودی اطمینان بخش است. شناسایی کامل این ماهیان از طریق روشهای آماری قابل انجام است. به عبارت دیگر برای شناسایی دقیق یک گونه از این جنس نیاز به تعداد زیادی از ماهیان است و شناسایی یک ماهی به تنهایی نمی تواند درست باشد.ماهیان این جنس معمولا در نقاط عمیق که دارای اکسیژن کافی و آب زلا ل است زندگی می کنند.
علاوه بر گونه های ساکن در این جنس گونه های مهاجر نیز دیده می شوند که دررود خانه هایی که به دریای شمال می ریزند مشاهده شده اند. ماهیانی که از پلانکتون تغذیه می کنند دارای خارهای آبششی طویل هستند درحالی که ماهیانی که از آبزیان بی مهره تغذیه می کنند دارای خارهای آبششی کوتاه و کلفت می باشند. بر حسب این مشخصات ماهیان این جنس را از نظر اکولوژی می توان به دو دسته تقسیم نمود:
1) ماهیان Coregonus سطحزی یا پلاژیک که خارهای آبششی کشیده و متعدد دارند. این ماهیان معمولا در سطح آب یافت می شوند وبیشتر ازپلانکتونها تغذیه می کنند.
2)ماهیان Coregonus کفزی یا بنتیک که دارای خارهای آبششی کوتاه هستند وتعداد این خارها کمتر از تعداد آنها دردسته اول است.غذای این دسته علاوه بر پلانکتونها ،سخت پوستان به خصوص آبزیان کفزی ، نرمتنان ، میگو ،کرمها ولارو حشرات می باشد.
بیشتر این ماهیان در اواخر پاییز وزمستان تخمریزی می کنند. معمولا درجه حرارت مناسب آب برای تخمربزی کمتر از 7 درجه سانتیگراد است .محل تخمریزی یا درکنار ساحل و یا درقسمت عمیق آب می باشد و تخمها یا روی شن وقلوه سنگ ریخته می شوند و یا به گیاهان آبزی می چسبند. مدت تخمریزی نیز تا دو هفته به طول می انجامد.
رشد این ماهیان ارتباط مستقیم با مواد غذایی محیط زندگیشان دارد و ماهیان در دریاچه هایی که از نظر میزان مواد غذایی فقیر هستند دارای رشد ناقص می باشند.
5) مشخصات عمومی وعلائم مرفولوژیکی گونه (( Coregonus lavaretus)):
مهمترین مشخصه سفید ما هی شبیه سایرآزاد ماهیان وجود باله چربی می باشد رنگ بدن این ماهی درپشت و بالای سر آبی متمایل به خاکستری تیره یا سبز تیره ،پهلوها خاکستری متمایل به سبز تا نقره ای و قسمت شکم زردمتمایل به سفید است. خالهای روی باله ها ممکن است درسایرقسمتهای بدن نیز ظاهر شوند عنبیه چشم به رنگ سفید است باله های پشتی، مخرجی،باله چربی وباله دمی تیره رنگ بوده درحالیکه قسمت نوک باله های سینه ای و شکمی تیره رنگ است. پوزه ماهی سیاه رنگ است. رنگ ماهی درکل نقره ای درخشان دیده می شود، تعداد شعاعهای سخت باله پشتی 5-3 عدد ،تعداد شعاعهای نرم باله پشتی 12- 9 عدد ، شعاعهای سخت باله مخرجی 5-3 عدد ، شعاعهای نرم باله مخرجی13- 10 عددو شعاعهای باله دمی 19 عدداست. در قسمت باله دمی فرو رفتگی عمیق وجود دارد ، دو قسمت انتهایی باله دمی حالت نوک تیز دارد. تعداد فلس بر روی خط جانبی 100- 79 عدد، فلسهای بالای خط جانبی 11- 9 و پایین خط جانبی 9-8 عدد است. تعداد خارهای آبششی بر روی کمانهای آبششی34-30 عدد است. تعداد مهره های ستون فقرات 64- 56 عدد است. تعدادکروموزومهای
این ماهی (( 2n=80)) است (Klinkhardt el al.,1995) .
6) وضعیت انتشارگونه سفیدماهی دردنیا :
سفید ماهی برای اولین بار از دریاچه بورگت وکشورفرانسه گزارش شده است (Kottelat,1997).نژادها وزیر گونه های مختلفی ازاین ماهی درشمال اروپا زیست می کنند ،انتشارطبیعی این گونه درشمال اروپا وسیبری، حوضه های مربوط به دریای بالتیک، بارنتز (Barents)، دریای سفید وبا جمعیتهای منفرد درمناطق کوهستانی اروپای مرکزی زیست می کند .این ماهی در اکثرآبهای داخلی اروپا ازجمله در آبهای داخلی کشورهای اتریش، بلاروس ،بلغارستان،جمهوری چک، دانمارک، استونی ، فنلاند، فرانسه، آلمان، یونان ، ایتالیا، لتونی، لیتوانی، هلند ، نروژ، لهستان، رومانی، روسیه،سوئد،سوئیس،اکراین وانگلستان موجود می باشد.به طور مثال در دریاچه ژنو،.رودخانه رونه((Rhone ، درمناطق کوهستانی آلپ، ودریاچه سوان در ارمنستان به صورت بومی ویا معرفی شده زیست می کند. درآبهای داخلی کشورهای بلغارستان ،یونان و ژاپن و درآبهای آزاد از جمله دریای بالتیک،دریای سیاه و دریای مدیتراته نیز معرفی گردیده است.درسال 1954 تعداد 127میلیون قطعه از این ماهیها در کشورشوروی سابق تکثیر و لاروآنها در آبهای داخلی این کشور رهاسازی گردید.


7) تاریخچه ورود گونه((Coregonus lavaretus)) به ایران:
درقبل ازسال1965 میلادی هیچ شواهدی دال بروجود این گونه درایران پیدا نشده است اما دربین سالهای 1965تا 1967میلادی ماهیان انگشت قد این گونه پس ازواردکردن تخم این گونه ازاروپاو هچینگ آن، در سدهای کرج ولتیان درنزدیکی تهران رهاسازی گردیدArmantrout,1980) ). بر اساس تحقیقات انجام شده وارد کننده این گونه به ایران شادروان دکتر معتمد – بانی تکثیر وپرورش ماهیان سردآبی درایران – بوده است ( کتاب ماهیان آب شیرین ).والزاک درسال1972 وجود این گونه درسد کرج را گزارش نمود اما طبق گفته او درسد لتیان موجودنبوده است.این ماهی همچنین درسدمنجیل معرفی گردید(Griffiths et al.,1972) اما این منبع آبی جهت لایروبی تخلیه گردیدکه دراین زمان اثری از این گونه نبوده است (J.holcik,pers.comm.,1992) . طبق نظر سعادتی (1977) درهردو منبع مزبور موجود است. عبدلی (2000) این گونه را در رودخانه های کرج و ابهر شناسایی کرده است.
8) زیست شناسی سفید ماهی:
این گونه در آبهای ساکن و دریاچه های بزرگ وبا عمق زیاد و مناطقی که دارای اکسیژن محلول بالا باشند زیست می کند.با این حال این ماهی خود را با شرایط آبهای گرم و حتی با میزان آلودگی متوسط سازگار می کنند.تکثیر و تخمریزی آن دررودخانه های منتهی به دریاچه ها صورت می گیرد.دردریاچه های عمیق درطول روز دراعماق 30- 20 متری ودردریاچه های با عمق کم درمناطق عمیق به سر می برند.اما درطول شب به نزدیکی سطح آب وکناره هابالا می آیند، درفصل تخمریزی بصورت گروهی و یا منفرددر مناطق ساب لیتورال دریاچه ها یافت می شوند .دارای اشکال آنادروم وپوتامودروم هستند . مهاجرت تخمریزی این ماهی ها بیشتر درفصل پاییز و درمواردی نیز درفصل تابستان صورت می گیرد.اما تخمریزی درفصول تابستان، پاییزوزمستان بسته به شرایط اقلیمی منطقه ونژاد انجام می گیرد. تخمریزی تابستانه در مقایسه با تخمریزی زمستانه در محلهای عمیق تری از منبع آبی انجام می گیرد.دراکوسیستمهایی که دمای آنها در محدوده 16-4 درجه سانتیگراد،PH=7/5 و درجه سختی 20بوده باشد بالاترین رشدراداشته وطول آنها به 73سانتیمتر ووزنشان به 10کیلوگرم می رسد. بالاترین سن گزارش شده برای این ماهی +20 است اما دربیشتر جمعیتها+1تا+3ودر جمعیتهای دیگر +7تا+10 سال بوده است. در شرایط تغذیه مناسب بعد از یک سال به طول 12-10سانتیمتر وبعدازگذشت دوسال از زندگی به طول20-15سانتیمتر می رسند.بعد از5-3سال وزمانیکه طولشان به 35-25 سانتیمتررسید بالغ می شوند . غذای آنها را درسنین پایین تر درطبیعت زئوپلانکتونها ،سخت پوستان کوچک، زئو بنتوزها ودتریتوسها ودرسنین بالاترسخت پوستان ،نرمتنان، بی مهرگان آبزی ، سوسکها،کرمهای حلقوی بخصوص زالو و لارو حشرات تشکیل می دهد. نوع غذای آنها در طول سال ممکن است متفاوت باشد بطوریکه درفصل تابستان بیشتر سخت پوستان پلانکتونی و درفصل زمستان بنتوزها را شامل می شود. خود این ماهی بعنوان طعمه برای ماهیانی از قبیل اردک ماهی، سوف و ماهی آزاد به شمار می رود. این ماهیان دارای رفتارهای همجنس خواری بوده وتخمهای خودشان وسایر ماهیها را می خورند.


کلمات کلیدی:
 
 
 
 
به وبلاگ گلچين سايت هاي شيلاتي خوش اومديد – سيد هادي علوي onLoad and onUnload Example

----رود و خروج