ساعت ۱٠:٠۳ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/٤/٢  

 

ماهيان کور غار ايران / مهندس عليرضا خياباني  

مقدمه
در دنيا در حدود 40 گونه ماهی فاقد چشم در آبهای شيرين شناسايی گرديده گرديده که دراين ميان خانواده کپورماهيان با دارا بودن 11 گونه بيشترين تعداد و خانواده سگ ماهيان جويباری با 10 گونه پس از آن قرار دارند.خانواده های (Amblyopsidae) از راسته سوف ماهی شکلان،لوچ ماهيان (Cobitinae) ، کاراسيده (Characidae) ، ( Synbranchidae )، ( Ictaluridae) و (Eleotridae) از جمله خانواده هايی هستند که گونه های فاقد چشم در آنها گزارش شده است.

در ماهيان مختلف اندازه چشمها نسبت به سايز ماهي ، روش بدست آوردن غذا و هم بر اساس مقدار نوري که براي يافتن غذا لازم است ، تغيير تکاملي مي کند.
بيشتر ماهياني که درطول روز به شکار مي پردازند، داراي چشمان توسعه يافته هستند اما چشمهاي بزرگ در ماهياني هم که عمدتا غذاي خود را در تاريکي يا سپيده صبح پيدا مي کنند، يا ماهياني که در اقيانوسها و در محدوده هاي نفوذ نور زندگي مي کنند هم ديده مي شود.
ماهياني که درغارهاي بدون نور زندگي مي کنند ، داراي چشمهاي ريز و يا فاقد چشم هستند ، در عوض دستگاه خط جانبي (Lateral line ) درآنها توسعه زيادي پيدا کرده است.
اين دستگاه قادر است تلاطم و جابجايي آب را حتي در کوچکترين مقادير تعيين کند ، حال چه اين تلاطم و جابجايي توسط حرکت خود ماهي ايجاد شده باشد يا اينکه موجودات زنده و اشياي ديگر آن را ايجاد کرده باشند.
ماهي ها مي توانند با استفاده از اين دستگاه ، اشياي ساکن مجاور، ساير ماهيان و موجودات زنده غذايي را پيدا کنند.
برخي ماهيان کور نيز داراي سلولهاي چشايي در سر و يا سبيلک هاي (Barbel ) توسعه يافته در اطراف دهان هستند که از آنها براي چشيدن و لامسه استفاده مي کنند.
علاوه بر ماهي ها که روند تکاملي شان بعلت فقدان نور در ساليان دراز منجر به از دست دادن چشمها گرديده در برخي موجودات ديگر مانند سمندر کور تگزاس ( Typhlomolge rathbuni ) اين امر مشاهده مي شود ، آنها ضمن از دست دادن چشم ها ، از داشتن رنگدانه هم محروم گشته اند.
ماهيان کور از لحاظ شيلاتي فاقد ارزش اقتصادي بوده اما بعنوان يکي از نادرترين ذخاير ژنتيکي در بسياري از پژوهشکده ها مورد ارزيابي و مطالعه قرار گرفته اند و يا به عنوان ماهيان زينتي خارق العاده در موزه هاي حيات وحش و آکواريوم ها در معرض ديد علاقمندان و خصوصا جهانگردان قرار گرفته اند.
در اين ميان می توان به ماهي کور مکزيکي (De Filippi, 1853) Astyanax fasciatus mexicanus که شهرت جهاني آن باعث علاقمند شدن بسياري از آکواريوم داران و محققان گشته است اشاره نمود، بنحوي که محققان زيست شناس دانشگاه مريلند در تحقيقات خود در اين رابطه ، ژن عامل از بين بردن چشمهاي اين ماهي را شناسايی کرده اند.اين ژن ضمن فعال شدن درمناطق کم نور، پروتئيني را کنترل مي کند که اثر مستقيم بر لنز چشم داشته از اين رو با فعال شدن آن درمراحل تکاملي تخم سبب از بين رفتن بافت دروني چشم و کور شدن نوزاد مي گردد .

ماهي كور غار ايران


ماهيهايي از همين گونه که در آبهاي شيرين زندگي مي کنند (در مکانهايي با نور کافي) چشمانشان رشد کرده و ديد کاملا طبيعي خواهند داشت.
قاره آسيا پر تعداد ترين گونه های کور آب شيرين دنيا يعنی در حدود بيست گونه و قاره های آمريکا و آفريقا پس از آن جای دارند.
چين و تايلند بيشترين گونه های کور را به خود اختصاص داده و در اين ميان، کشور ما با دارا بودن دو گونه منحصر به فرد که صرفا بومي (Endemic ) ايران مي باشند درضمره کشورهای دارنده اين گونه های با ارزش قرار گرفته است.
با توجه به اينکه اغلب گونه هاي ماهيان کور در ليست قرمز اتحاديه جهاني حفاظت از گونه ها ( IUCN red list ) قرار دارند لزوم توجه همه جانبه کشورهاي صاحب اين ميراث هاي طبيعي بيش از پيش مورد نياز مي باشد.

1- ماهي كور غار ايران

نام علمي : (Bruun and Kaiser, 1944)Iranocypris typhlops

نام انگليسي : Iran cave barb

خانواده : کپورماهيان ( Cyprinidae)

پراکنش :
ايران ، لرستان،خرم آباد ((33o 05'N, 48o 36' E
شناسايي اين ماهي مرهون وجود راه آهن است، زماني که کارشناسان خارجي مشغول احداث خطوط راه آهن بودند از وجود اين غار مطلع شدند و اين ماهي را براي شناسايي بيشتر به خارج از کشور بردند.
E. W. Kaiser هفت نمونه از ماهي را درششم ماه مي 1937 در آن محل گردآوري نمود تا به مطالعاتي در آن خصوص بپردازد. نمونه هايی از اين گونه در موزه جانورشناسی کوپن هاگ (Zoological Museum of Copenhagen ) در دسترس علاقمندان قرار دارد که به نوبه خود جالب و البته جای تامل دارد.
اين ‌گونه‌ داراي دوجفت‌ سبيلک‌ و بدني فاقد رنگدانه با بيشينه طول 26/5 سانتيمتر (fish base.org) است ‌که تعداد کمي فلس در پشت باله سينه ايي آن وجود دارد.سر پهن ‎و دندانهای حلقي‌ دورديفه‌ و مخروطي‌ شكل‌ با فرمول (2)3.5-3.5 از ديگر خصوصيات ماهی شناسی اين گونه می باشد.‏‎
نمونه های بررسی شده توسط (Nielsen, 1974 ) دارای 5/46 ميليمتر طول کل و 5/38 ميليمتر طول استاندارد بوده است.(برای بررسی و مطالعه بيشتر خصوصيات مورفولوژيکی اين ماهی ميتوانيد به سايت اينترنتی دکتر کد مراجعه نماييد/ www.briancoad.com)

ماهي كور غار ايران


درمحيط طبيعي تغذيه آن نامعلوم اما در محيطهاي مصنوعي و آکواريوم از انواع غذاهاي خشک، تر و زنده نظير آرتميا با اشتهاي زياد استقبال مي کند،چنانکه برای بلع غذاهای روی سطح آب توانايي شنا بصورت وارونه را دارد. زمان لازم براي دو برابر شدن جمعيت اين ماهي حداقل 15 ماه است و از تمايز جنسی و طول عمراين گونه نيز هيچ اطلاعاتی گزارش نشده است.
Bruun and Kaiser در سال (1944) بر اين باور بودند که ماهی فوق متعلق به جنس (Barbus) است چون شکل ظاهري شان به باربوس ها (سس ماهی از خانواده کپورماهيان) و خصوصا داشتن دو جفت سبيلک اين نظريه را تا حدودی تائيد مي کرد اما ( Saadati) در سال (1977) اين نظريه را رد کرد و ضمن بررسی باربوس های حوضه آبريز دجله عنوان کرد که باربوس های اين ناحيه بسيار بزرگ تر از گونه مذکور می باشند.
بعدها بررسی دقيق تر ماهی کور غار ايران آن را در جنس cypris از خانواده کپورماهيان قرار داد.
ريشه يابی (Etymology ) نام علمی اين ماهی به قرار زير است:
Iran به لحاظ اين که در کشور ايران شناسايی گرديد، cypris چون از جنس کپورماهيان است، typhlos يعنی کور و ops به معنای چشم می باشد،از اين رو می توان اين ماهی را به نام" کپور ماهي کور ايرانی" ناميد.
متاسفانه اين ماهي از سال 1990 به عنوان گونه در معرض آسيب ( Vulnerable)در ليست قرمز اتحاديه جهاني حفاظت از گونه ها قرار گرفته و دکتر برايان کد (Coad 1996) اين گونه نادر را به سبب وجود داشتن در يک محل (داخل غار) در معرض خطر (endangered ) دانسته است.
جالب است كه بدانيد اين ماهي با يک ماهي کور ديگر با نام علمي Paracobitis smithi در همان غار به سر مي برند. اين غار آبی در کنار روستای ( لون) در تنگ هفت لرستان واقع شده ،حرارت آب در اين غار معمولا 5/18درجه سانتيگراد ، PH آن5/7 و قابليت هدايت الکتريکي µS 334 مي باشد.
2- سگ ماهي کور ايران
نام علمي :( Greenwood , 1976 ) Paracobitis smithi

نام انگليسي : Blind loach

خانواده : سگ ماهيان جويباري (Balitoridae )

پراکنش : ايران ، لرستان (33o 05'N, 48o 36' E

ماهي كور غار ايران



اولين نمونه از اين ماهي کفزي توسط Anthony Smithدر آپريل 1976 شناسايي شد. آنها علاوه بر اينکه از داشتن چشم محروم اند، رنگدانه و فلس هم ندارند ،دومين جفت از سبيلک هايشان بخوبی رشد کرده و به انتهای سومين جفت سبيلک ها می رسد.متوسط طول کل بدن در آنها 45 ميليمتر گزارش گرديده است.
حداقل زمان لازم براي دو برابر شدن جمعيت آنها 15 ماه مي باشد. سگ ماهي کور ايران از سال 1996 در ليست قرمز گونه هاي درمعرض خطر قرار گرفته است.
باله مخرجي از8 شعاع و باله پشتي از 11-12 شعاع که همگي شعاع نرم مي باشند تشکيل شده است.
تصويری از اين ماهی تا کنون منتشر نگشته است و اين در حالی است که در بسياری از نمونه ها مانند ماهی کور مکزيکی (Blind cave fish ) که در بالا از ياد شد در اغلب کتابها و سايت های اينترنتی مرتبط به کرار مطالب مفيد و تصاوير گوناگون منتشر می شود.
خوشبختانه اداره حفاظت از محيط زيست استان لرستان ،اقدامات جدی را در مورد حفاظت از اين غار آبی و ماهيان موجود در آن انجام داده که در اين راستا بازهم انتظار بيشتری می رود.

مهندس عليرضا خياباني ( کارشناس شيلات )
E-mail: khiabaniace @ Yahoo. Com


منابع:

1- www.Clt.astate.edu

2- www.Briancoad.com
3- www.Fishbase.org
www.Redlist.org 4-

5- www.Itis.usda.gov

www.Loaches.com-6


7- www.Ummz.lsa.umich.edu
8- www. Kepu.ac.cn/cls504.html

9- www.f15.aaa.livedoor.jp/ichthy
10- www.Natureserve.org

11- www.Outdooralabama.com

12- www.esew.org


کلمات کلیدی:
 
 
 
 
به وبلاگ گلچين سايت هاي شيلاتي خوش اومديد – سيد هادي علوي onLoad and onUnload Example

----رود و خروج