ماهي سالم را بشناسيم
ساعت ٩:۱٠ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/٤/٥  

 ماهي سالم را بشناسيم

يكي از علل يا عواملي كه مصرف كنندگان محصولات دريايي بويژه ماهي را هنگام خريد دچار ترديد و عدم استقبال مي نمايد شكل ظاهري و ابعاد فيزيكي آبزيان است. از اينرو مصرف كنندگان به لحاظ رواني سعي مي نمايند با خاطري آسوده و اطمينان كامل نسبت به خريد انواع ماهي اقدام نمايند و اين روند مستلزم آگاهي و شناخت آنان نسبت به مشخصات ماهي سالم از ناسالم است. درنوشتار زير سعي شده تا علائم و مشخصات ماهي سالم و غير سالم تشريح شود.

تعريف فساد:

فساد در مواد غذايي به آن گونه تغييرات و دگرگونيها در ماهي و فراورده هاي آن علل و عواملي دارد كه در زير به آنان مي پردازيم. ابتدا به ويژگي‌هاي ظاهري ماهي فاسد و سالم مي پردازيم:

1- نشانه هاي ظاهري ماهي فاسد:

آثار فساد كه با حواس پنجگانه قابل تشخيص است اشاره ميشود تا بتوان ماهيان فاسد و سالم را به ميزان زيادي از هم تفكيك كرد. پوست و فلسها در ماهي سالم درخشان, شفاف, براق و به اصطلاح داراي جلاي فلزي است. با شروع فساد و گنديدگي سطح بدن كدر و به زرد متمايل به قهوه‌اي مي‌گرايد. معمولاً تغيير رنگ پوست ماهي از قسمت انتهايي بدن(دم) شروع ميشود. در ماهي تازه فلسها محكم به بدن چسبيده‌اند ولي در ماهي فاسد فلسها براحتي كنده شده و برنگ كدر درمي‌آيد.

 

گوشت و بافت ابتدا محكم و سفت بوده بطوريكه پس از فشار دادن گوشت با انگشت جاي خالي بسرعت پرميشود ولي با شروع فساد گوشت نرم و طرد شده بطوريكه جاي انگشت پر نشده و ميتوان گوشت را از استخوان پشت به سادگي جدا كرد. چشم ماهي در ابتدا برجسته, محدب و شفاف است ولي بتدريج فرورفته, چروك خورده و كدر مي‌شود و از حالت تحدب به صورت يك خط مستقيم در مي‌آيد. مردمك چشم لكه‌دار و شيري رنگ شده و قرنيه سياه و مات مي گردد. عنبيه در ابتدا سفيد و بتدريج خوني رنگ و قرمز تيره مي‌شود. فرق بين ماهي تازه و منجمد فقط چشم آنها بوده بطوريكه چشم در ماهي تازه محدب و بدون فرورفتگي و برجسته است ولي در ماهي منجمد چشم فرورفته است.

در مورد برانش‌ها بدو رنگ مهم است. بوي برانش در ماهي تازه و بطور كلي در ماهي بوي علفهاي تازه دريايي بوده و يك رويه مخاطي روشن و بدون بو روي آنرا مي‌پوشاند. به محض اينكه ماهي به سمت كهنگي و فساد مي‌رود بو هم به سوي بوي چربي اكسيد شده و سپس بوي فساد و تعفن پيش مي‌رود. رنگ برانشها در ابتدا قرمز تيره و پرخون است ولي بتدريج به قرمز صورتي, قرمز تند مايل به قهوه‌اي يا خاكستري گراييده و يك لايه مخاطي ضخيم, لزج و بدبو روي برانشها را مي‌پوشاند. در ماهي قابل پختن و سرخ كردن برانشها بدون بو و به رنگ قرمز صورتي بايد باشد.

شكم در ماهيان تازه حالت طبيعي خرد را دارا بوده و محكم و سفت است. بتدريج كه ماهي بسوي فساد مي‌رود شكم ابتدا شل و وارفته شده

و سپس بادكرده و مي تركد. اين وضعيت در ماهيان كوچك مثل كيلكا و ساردين كه داراي پوست ظريفي هستند بخوبي قابل رويت است. بنابراين ماهي تازه داراي شكم سفت بوده ولي ماهي كهنه و فاسد داراي شكم نرم مي‌باشد. رنگ داخل شكم خوني است و سپس تيره و پس از آن سفيد ميشود. رنگ معده نيز بترتيب قرمز خوني, تيره و سفيد شده و سپس مي‌تركد و محتويات داخل آن كه شامل شيرابه و آنزيمهاي مختلف مي باشد, به داخل محوطه شكمي مي‌ريزند.

2- علل فساد

علت فساد در ماهي و فراورده‌هاي را مي توان به دو دسته كلي تقسيم كرد:                                           

الف) فساد به علت فعاليت موجودات ريز ذره‌بيني(Micro Organisms)

ب) فساد به علت فعاليت‌هاي شيميايي و بيو شيميايي

 

 

 

الف) فساد به علت فعاليت موجودات ريز ذره بيني ( ميكروار گانيسم‌ها):

اينگونه موجودات كه قادر به فساد در ماهي و فراورده‌هاي آن مي‌باشند شامل باكتريها(Bacterias) بطور عمده و قارچها(Fungus) در بعضي اوقات هستند. اين موجودات كه جزو آغازيان طبقه بندي ميشونددر همه جا انتشار دارند و بسته به نوع و گونه خود شرايط زيست متفاوتي دارند كه در آن شرايط بيشترين و بهترين رشد و فعاليت را دارا مي‌باشند. بدين دليل آنان را با توجه به تغذيه, درجه حرارت, PH, نمك, نياز به اكسيژن و رطوبت به دسته هاي كوچكتري تقسيم مي‌كنند. بنابراين ممانعت از فعاليت انواع غير مفيد آنان بايد شرايط مناسب زيست را به گونه‌اي تغيير داد كه نتوانند تكثير و رشد يابند. بطور طبيعي بر روي قشر خارجي بدن موجودات زنده كه پوست, برانشها و طول لوله گوارش( سطح فوقاني آن كه با محيط خارج در ارتباط است) را شامل مي‌شود, تعداد مشخصي موجودات ذره‌بيني زندگي مي‌كنند كه اصطلاحاً به آن بار طبيعي ميكروبي آن عضو گويند چنانچه تعداد و نوع اين موجودات از حد معيني فراتر نرود هيچ اشكالي را براي عضو بوجود نمي‌آورد ولي چنانچه در اثر عدم رعايت بهداشت, آلودگي بيش از حد محيط زيست بهر دليل ديگري ميزان آنان از حد مجاز و معقول بيشتر گردد آلودگي, اختلال و بيماري در آن عضو پديدار مي گردد. ماهي نيز از اين قاعده مستثني نبوده بطوريكه بر روي پوست, برانشها امعاء و احشاء ماهي باكتريهايي زيست مي‌كنند كه به آن بار طبيعي ميكروبي ماهي گفته ميشود.

بر طبق آزمايشهاي مختلف به طور متوسط تعداد طبيعي باكتريها بر روي پوست بين ده‌هزار تا يك ميليون در هر سانتيمتر مربع , بر روي برانشي بين صد‌هزار تا ده ميليون در هر گرم آن و داخل امعاء ميليون در هر سانتيمتر مربع , بر روي برانشي بين صد‌هزار تا ده ميليون در هر گرم آن و داخل امعاء و احشاء حدود يك ميليون در هر گرم مي‌باشد. تعداد اين باكتريها بر حسب شرايط و درجه حرارت محيط زندگي ماهي متفاوت است به طوريكه در آبهاي سرد و تميز اين تعداد كمترو در آبهاي گرم و آلوده بيشتر مي‌باشد. تعداد باكتري‌ها در امعاء و احشاء نمايانگر كيفيت غذاي مصرف شده توسط ماهي و تعداد باكتري‌ها برروي پوست و برانشها نمايانگر پاكيزگي محيط زيست آلوده مي‌باشد. در رابطه با بار طبيعي ميكروبي ماهي صيد شده, شرايط جابجايي (Handlling) روش نگهداري پس از صيد و فرايندهاي ثانويه‌اي كه بكار برده مي‌شوند, از عواملي هستند كه در بار ميكروبي بدن ماهي تغييراتي را ايجاد مي‌كنند بطوريكه بعضي از باكتريها از بدن جدا شده و تعدادي از بين رفته, تعدادي جابجا و تعدادي نيز ماهي راطي مراحل فوق آلوده مي‌كند.

 

ب) آثار فعاليت باكتريها:

در ماهي زنده به علت مقاومت طبيعي بدن باكتريها فقط درروي سطح خارجي بدن و داخل امعاء و احشاء قرار داشته و قادر به نفوذ به داخل عضلات نيستند بطوريكه عضلات در حالت طبيعي فاقد هر گونه آلودگي ميكروبي مي‌باشند ولي پس از مرگ در صورتيكه ماهي بلافاصله منجمد يا سرد نشود يعني شرايط براي رشد و نمو موجودات ذره‌بيني از بين نرود, باكتريها با ترشح آنزيمهايي شروع به از بين بردن سلولهاي مرده سطحي كرده و نفوذ به داخل عضلات و تجزيه آنان را آغاز مي‌كنند. اين عمل در ماهي سرد شده پس از مدتي بيش از ده روز و در ماهياني كه در بالاي ده درجه سلسيوس نگهداري شده باشند بسته به گونه ماهي در حدود دو روز بطول مي‌انجامد.

همانطوريكه قبلاً نيز ذكر شد باكتريها قادرند آنزيمهاي مختلفي ترشح كنند تا كربوهيدارتها, پروتينها و چربيها را تجزيه نمايند. از تجزيه كربوهيدارتهادر شرايط بي‌هوازي اسيد لاكتيك توليد مي‌گردد كه سبب كاهش اسيديته(PH) و در نتيجه تغيير وضعيت عضلات را باعث مي‌شود در نتيجه فعل و انفعالاتي كه توسط آنزيمهاي باكتريها بر روي پروتينها انجام مي‌گيرد موادي چون آمونياك, آمينها, هيدروژن سولفوره, آلدييدها  و ... بوجود مي‌آيند كه نتيجه آنها توليد گاز و بوهاي نامطبوعي است كه همان بوي گنديدگي ماهي مي‌باشد.

در خلال نگهداري ماهي و ديگر فراورده‌هاي دريايي در اثر آنزيم باكتريها براسيدهاي آمينه آزاد گروهي از آمينها مثل هيستامين و كادآورين در عضلات ماهي تشكيل مي‌شود. از ميان اين آمينها هيستامين اهميت بيشتري دارد زيرا مصرف ماهي حاوي اين آمين در انسان مسموميت بوجود ميآورد. اين مسموميت بيشتر در نتيجه تجمع هيستامين در عضلات خانواده تن ماهيان ( Swmberidac) و ماكرل(Macral) و مصرف آنان توسط انسان ايجاد مي‌گردد در نتيجه نگهداري ماهي در دماي بالاتر از پنج درجه سلسيوس براثر تاثير آنزيم باكتريها روي اسيد آمينه هيسترين, هيستامين تشكيل مي‌شود. مهمترين موجود ذره‌بيني كه در اين كار دخالت دارد (Proteus Morgunii) ميباشد. اهميت اين مسموميت در اين است كه هيستامين در مقابل فعاليتهاي حرارتي مثل استرليزاسيون پايدار ميباشد و در صنايع كنسرو سازي تون ماهيان بسيار مهم است. حد خطرناك هيستامين براي ماهي تن ده تا بيست ميلي‌گرم در هر صد گرم گوشت ماهي ميباشد. چربيها هم در اثر واكنشهاي هيدروليز به اسيدهاي چرب و گليسرول تجزيه شده و در نهايت توليد آلدييدها را كرده و باعث بوجود آمدن بوي ضخم ماهي و مزه تلخ در گوشت ماهي ميشود.

از جمله مواد ديگري كه طعم و بوي ماهي رابوجود مي‌آورند ميتوان از تري‌متيل‌آمين‌اكسيد(TMAO) و تري‌متيل‌آمين(TMA) نام برد كه در ساختمان عضله وجود دارند و بوي ماهي در اثر اين تركيبات مي‌باشد. تركيبTMAO كه در ماهي تازه وجود دارد فاقد بو بوده ولي وجود آن در ماهي براثر تركيبات ديگر بوي ماهي را توليد ميكند. حضور و نفوذ موجودات ذره‌ بيني و تاثير آنزيم آنان در ماهي و همچنين فعاليت آنزيمهاي بدن ماهي سبب  تبديلTMAO به TMA ميگردد كه بوي ماهي در اثر تشكيل ماده اخير ميباشد. بوي تري متيل آمين(TMA) آمونياكي بوده كه طعم ماهي دراين حالت Fishy Smellناميده ميشود. از اندازه گير مقدارTMA ميتوان ميزان كهنگي يا تازگي ماهي را مشخص كرد. لازم بذكر است كه تري متيل آمين(TMA) يك عامل فساد نبوده بلكه عاملي مهم درتغيير كيفيت ماهي ميباشد. تركيب تري متيل آمين در مراحل بعدي به الدئيد فرميك و دي متيل آمين(DMA) تبديل مي گردد. توليد الدئيد فرميك باعث كاهش قدرت نگهداري آب و افزايش خروج آب از ماهي (Drip) ميشودكه اين امر سبب تغيير در ماهيت و خواص ويژه پروتئينهاي ماهي در اثر ماندگي و توليد الدئيد فرميك مي‌گردد. مقدارTMA برحسب گونه ماهي, منطقه صيد و اندازه ماهي متفاوت است بطوريكه در كف‌زيان دريايي بيشتر از سطح زيان و ماهيان پهن, همچنين در ماهيان فعال و متحرك بيشتر از ماهيان تنبل و كم تحرك اين تركيب وجود دارد. تمامي اين فعل و انفعالات در اثر فعاليت آنزيمي باكتريها صورت گرفته و سبب از بين رفتن ارزش غذايي مواد مغزي در ماهي شده و بوهاي ناخوشايندي را بوجود مي‌آورد.

3- فساد به علت فعاليتهاي شيميايي و بيو شيميايي:

پس از مرگ ماهي سيستم طبيعي تنظيم كننده فعاليتهاي شيميايي آن متوقف ميشود. اين امر ابتدا سبب تغييراتي در داخل سلول و در بافت ماهي شده سپس تغيير كيفيت ماهي (Deterioration) و سرانجام فساد(Spoilage) آنرا موجب مي‌گردد. دلايل اين تغييرات معمولاً چربيها, آنزيمها و اكسيژن هوا مي‌باشد كه باعث اكسيداسيون(oxidation) و خودهضمي(Autolysis) مي‌گردند.

 

الف) تركيب اكسيژن هوا با چربي ماهيOxidation :

گوشت ماهي از اسيدهاي چرب غير اشباع(Unsutayated Fatty Acid) زيادي تشكيل شده است. اين اسيدهاي چرب تحت تاثير اكسيژن هوا و آنزيم ليپاز موجود در ماهي طي دو مكانيزم ( روش) مجزا اكسيد ميشوند. اكسيد شدن اسيدهاي چرب كه به تند شدن چربيها( Rancidity) معروف است باعث بوجود آمدن بو و مزه نامطلوب در چربي ماهي بخصوص گونه‌هاي  چرب آن شده و سبب از بين رفتن كيفيت خوراكي ماهي و سپس فساد آن مي‌گردد. نتيجه اكسيداسيون در ماهيان چرب قهوه‌اي شدن گوشت ماهي اكسيد شده بوده كه دليل آن تركيب چربي اكسيد شده با تركيبات ازت‌دار عضله ميباشد. در ماهيان غيرچرب اكسيداسيون بدين ترتيب انجام نشده ولي نگهداري آنان باعث طعم خاصي در ماهي ميشود كه نتيجه تركيب چربي ماهي با اكسيژن است.

در اولين مرحله اكسيداسيون, اكسيژن با اسيدهاي چرب غير اشباع تركيب شده و هيدروپراكسيدها(Hydroperoxides) را توليد ميكنند كه اندازه‌گيري ميزان آن در ماهي يك روش سنجش تعيين كيفيت ماهي بخصوص در مورد گونه هاي چرب ميباشد كه با انديس پراكسيد (PeroxideValue) نمايش داده ميشود. در ادامه عمل زنجيره پراكسيدها شكسته شده و تركيباتي مثل هيدروكربونها, اكفها, الدئيدها, متنها و اسيدها توليد مي‌گردند. تركيبات بوجود آمده در اين فعل و انفعالات عامل اصلي تنه شدن چربي, طعم و بوي نامطبوع در ماهي است.

آنزيمها نيز طي فرايندي كه اصطلاحاً آنرا Lipolysis گويند و تحت تاثير آنزيمهاي ليپولتيك انجام ميشود سبب هيدروليز چربيها به اسيدهاي چرب و گليسرول شده و بدين ترتيب اسيدهاي چرب غير اشباع آزاد بوجود مي‌آيند. اين اسيدهاي چرب نيز طي مراحل فوق تبديل به تركيباتي شده كه منجر به طعم و بوي نامطلوب و در نهايت فساد ماهي ميشوند. نگهداري موجودات در درجه حرارت بالا, نور, دسترسي به اكسيژن سبب تسريع در عمل اكسيداسيون ميشود. همچنين از دست دادن آب در ماهي بخصوص از سطح بدن و داخل بدن كه توسط سوراخهاي ريز موجود در سطح بدن انجام ميشود سبب تماس هر چه بيشتر اكسيژن با بافت شده و عمل اكسيداسيون تسريع مي گردد. به عوامل تسريع كننده اكسيداسيون Prooxident گويند.

ب) تجزيه توسط فعاليتهاي آنزيمي ماهي يا خود هضمي Autolysis:

عبارتند از مجموعه فرايندهايي كه تحت كنترل آنزيمهاي موجود در سلول, عضله يا ديگر اندامهاي بدن ماهي پس از مرگ رخ مي‌دهد و در نهايت منجر به شكسته شدن بسياري از تركيبات شيميايي موجود در بدن ماهي ميشود. پس از مرگ ماهي تنظيم كننده فعاليتهاي آنزيمي و گردش خون متوقف ميشود در نتيجه توقف گردش خون سلولها با عدم وجود اكسيژن و تامين انرژي مورد نياز خود روبرو شده و براي جلوگيري از مرگ سلولي فعل و انفعالات بي‌هوازي را شروع مي‌كنند. طي اين واكنشها گليكوژن موجود در داخل سلولها در شرايط بي‌هوازي شكسته شده و اسيد لاكتيك توليد مي‌گردد كه باعث كاهش اسيديته (PH) عضلات و از بين رفتن خواص الكتريكي سلولها و بافتها ميشود. در نتيجه اين امر قدرت نگهداري آب, حلاليت پروتئينها و كيفيت آنان كاهش مي‌يابد. اين تغييرات با توجه به گونه ماهي بسرعت اتفاق افتاده بطوريكه بعد از گذشت حدود 24 ساعت پس از صيد PH به حداقل ميزان ميرسد. همچنين خواص الكتريكي سلولهاي ماهي پس از مرگ كاهش مي‌يابد تا اينكه ماهي بطور كامل فاسد گردد. يكي از روشهاي تعيين كهنگي, مدت نگهداري و فساد ماهي اندازه گيري ضريب دي الكتريك بافت و پوست مي باشد بطوريكه هرچه اين مقدار بيشتر باشد مدت نگهداري ماهي كمتر است و بالعكس.

از سوي ديگر در داخل معده و روده‌هاي ماهي آنزيمهاي بسياري جهت هضم انواع چربيها, پروتئينها و هيدروكربنها وجود دارد كه در زمان تغذيه ماهي بسيار فعال ميباشد. اگر تخليه شكمي (Gutung) در ماهيان بلافاصله پس از صيد انجام نگردد و درجه حرارت محيط زياد باشد آنزيمهاي موجود در دستگاه گوارش شروع به تجزيه ديواره معده و روده‌ها مي‌كنند. چنانچه اين روند ادامه يابد پديده هضم ديواره شكمي(Bursting) رخ ميدهد كه طي آن بافتهاي ديواره شكم نرم شده و سرانجام باعث تركيدگي آن ميشود. اين مسئله در ماهياني مثل كيلكا, ساردين و ... كه بدليل صيد انبوه و ظرافت ديواره شكم امكان تخليه محتويات شكم وجود ندارد, پس از مدتي كه از صيد بگذرد, بوفور ديده ميشود.

 

 

يكي ديگر از تغييراتي كه در اثر خود هضمي بوجود مي‌آيد دگرگونيهايي است كه در تركيبات ازت دار غير پروتئيني رخ ميدهد. اين تركيبات ازت دار غيرپروتئني نوكلئيدهايي مثل آدنوزين‌تري, دي, منوفسفات و همچنين انيوزين منو فسفات (TMP - AMP - ADP - ATP) و متابوليتهاي حاصل از تجزيه  است. مهمترين تغييري كه تحت تاثير آنزيمهاي عضله و اثر آنان بر اين تركيب ( نوكلئيدها) در ماهي بوجود مي‌آيد تغيير طعم آن مي باشد. بطور طبيعي در ماهي زنده همواره واكنش:      ADP + كراتين فسفات CR   =  CPكراتين + ATP

انجام ميشود ولي پس از مرگ ماهي اين واكنش متوقف ميشود. در نتيجه پس از صيد تركيبات ADP ,ATP و فسفاتها با نسبتهاي مختلف كه بر حسب زمان صيد متفاوت مي‌باشند را خواهيم داشت. چنانچه ماهي تازه پخته شود بدليل حضور ATP طعم علفهاي دريايي ( See Weedy) را ميدهد. پس از گذشت يك يا دو روز نگهداري ماهي, بسته به گونه آن, بر اثر تبديل AMP به TMP و تراكم آن در عضلات كه به جهت فعاليتهاي آنزيمي صورت مي‌گيرد  ماهي طعم مطلوب خود را پيدا مي‌كند. اگر ماهي در اين حالت پخته شود بهترين طعم را دارا است. ادامهطولاني نگخداري ماهي سبب از بين رفتن طعم مطلوب و جايگزيني آن با طعم تلخ در ماهي خواهد شد كه نتيجه توليد ماده‌اي بنام هيپوگزانتين ( Hypoxantin _ HX) وريبوز (Ribose ) حاصل از تجزيه TMP است. ادامه شكستگي TMP در نهايت به تشكيل اوراتها منجر مي‌شود كه مي‌توانند در اثر عمل موجودات ذره‌بيني نيز باشد. اين فعل و انفعالات در تمام ماهيان بوقوع ميپيوندد اما سرعت آن متفاوت است. هيپوگزانتين يكي از تركيبات طبيعي است كه در بدن ماهي به مقدار كم وجود دارد. اين مقدار پس از مرگ و صيد ماهي افزايش مي‌يابد و ميزان افزايش آن نيز با گذشت زمان زيادتر مي‌شود. بنابراين هر چه ماهي بيشتر بماند و كهنه‌تر باشد ميزان هيپوگزانتين آن هم زيادتر خواهد بود. از اين نظر مقدار آن در ماهيان يك گونه كه در زمانهاي مختلف صيد شده باشند متفاوت است بنابراين براي تعيين تازگي ماهيان مقدار هيپوگزانتين (HX) بعنوان يكشاخص اندازه‌گيري مي‌گردد. HX  باعث بوجود آمدن مزه و طعم تلخ در ماهي شده, همچنين افزايش رنگ قهوه‌اي در گوشت ماهي در زمان پخت را سبب مي‌شود. بدليل اينكه گوشت ماهي پس از طبخ بايستي سفيد يا صورتي رنگ باشد رنگ قهوه‌اي و مزه تلخ آن سبب كاهش كيفيت غذا ميشود.

از جمله تركيبات ديگري كه در ماهي تازه به ميزان اندك وجود دارد و با افزايش زمان بر مقدار آنان افزوده ميشود مي‌توان از بازهاي فرار

(Total Voletile Bases / T.V.B) نام برد. بازهاي فرار به مجموعه‌اي از تركيبات مثل آمونياك, تري‌ متيل آمين (TMA) , دي متيل آمين (DMA)  و... گفته ميشود كه اندازه‌گيري آنان نمايانگر ميزان كهنگي ( ماندگي ) و فساد در ماهي ميباشد. براي سنجش از خنثي سازي آنان توسط يك اسيد مشخص با مولاريته معلوم استفاده مي گردد. مقدار اين بازها بر حسب گونه ماهي, نوع فراورده‌هاي توليدي و ... متفاوت است براي مثال ميزان حد مجاز TVB در كنسرو ماهي هوور بايستي كمتر از 20 ميلي‌ گرم در 100 گرم گوشت و براي گوشت ماهي نمك سود شده كمتر از  200 ميلي گرم در 100 گرم باشد. با اندازه گيري توسط اين روش هنگامي فساد در ماهي مشخص ميشود كه ميزان ازت  در 100 گرم گوشت ماهي حدود 30 ميلي گرم باشد.


کلمات کلیدی:
 
 
ساعت ۱٠:٠٥ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/٤/٢  

 

تعیین سن دوکفه ایها - تهیه و تنظیم: سارا صحیحی بنیس

مقدمه :
برای تعیین سن نرمتنان می توان از روشهای ساده بررسی کفه های خارجی و یا از روشهای پیچیده بررسی ساختارهای کوچک آنها استفاده کرد. تغییرات فصلی در میزان رشد دوکفه ایها غالباً بصورت نوارهای روشن و تیره در ساختار پوسته قابل مشاهده است. این مناطق نوری شامل یک نوار روشن است که در اوایل فصل رشد تشکیل شده است و به دنبال آن یک نوار تیره و باریک در زمستان شکل می گیرد که مجموعه یک نوار روشن و یک نوارتیره بیانگر یک سال می باشد. اولین نوار حلقه سنی در دوکفه ایها مشکل تشخیص داده می شود. در برخی موارد این حلقه اولیه وجود ندارد. باید توجه داشت که تعین سن در نرمتنان خیلی مسن از دقت بالایی برخوردار نیست.

به علت اینکه دوکفه ایها بیشتر حیات خود بصورت بنتیک سپری می کنند معمولاً روی آنها مواد رسوبی جمع می شود. لذا برای اینکه پوسته ها تعیین سن شوند ابتدا بایستی تمیز شوند. کفه ها بایستی پیش از تعیین سن از بافت گوشتی تمیز شده و در یک محلول تمیز کننده قرار بگیرند. این عمل می تواند از یک غوطه ور کردن کوتاه مدت برای تمیز کردن نسبی کفه ها تا یک دوره طولانی باشد. زمانی که از دوره های طولانی مدت برای شستشو استفاده می شود برای جلوگیری از زیادی سفید شدن علائم سالیانه بایستی کفه ها را بازدید کرد. بعد از این عمل پوسته ها پیش از نگهداری جهت برش خشک می شوند. هر دو کفه صدف ها معمولاً با هم نگهداری می شوند این موضوع باعث می شود که در صورت نیاز و شکستگی پوسته ها هر دوکفه تعیین سن شوند.

برای بررسی ساختمان داخلی پوسته لازم است که برشی از آن تهیه شود. Brien و Ropes در سال 1979 ارتباطی بین تعداد حلقه های سالانه در Chondrophore و پوسته صدف پیدا کردند. این موضوع اساس یک مفهوم مناسب جمع آوری داده های سنی برای گونه ها را تشکیل داد. بصورت خلاصه روشهای آماده سازی برشهای نازک Chondrophore به شرح ذیل می باشد:

1- با استفاده از یک تیغه الماس، یک قسمت ضخیم Chondrophore از محل مفصل کفه راست جدا می شود.
2
- با استفاده از یک کاغذ سلیکون باید سطح قدامی برش جدا شده ، umbo سائیده و صاف شود.

3- تکه های جدا شده در هوای آزاد خشک شده و روی یک لام شیشه ای بوسیله چسب قرار می گیرد.

A. سطح درونی کفه که نشان دهنده محل برش کفه و Chondrophore است. B - برش كفه و C - برش Chondrophore



4- با استفاده از یک اره با سرعت کم(rpm 300- 0) برشی با ضخامت تقریباً 2 میلی متر تهیه می کنیم.


فرایند تعیین سن:

گام بعدی پس از جمع آوری و آماده سازی نمونه های آناتومیکی، تعیین سن می باشد. از مسائل مهمی که باید به آن توجه داشت زمان تشکیل حلقه هاست.
براساس موقعیت زمانی، اطلاعات مختلف مانند تخمریزی، زمان مهاجرت و عادات تغذیه های نمونه گرفته شده از جمعیت، همانند عوامل محیطی از قبیل وضع درجه حرارت آب و عرض جغرافیایی منجر به تشکیل حلقه های رشد می شود . به خاطر وجود عوامل فوق ممکن است حلقه ها در بهار یا پائیز، بیشتر از ماههای زمستان تشکیل شوند. در مورد گونه های مناطق معتدله- جائیکه تغییرات فصلی مشخص وجود دارد- مناطق سالانه واضحی در طول ماههای سردتر زمستان تشکیل می شود که تشکیل این حلقه ها برحسب سن می تواند متفاوت باشد. بویژه افراد جوانتر یک جمعیت نسبت به افراد مسن تر زودتر رشد می کنند و به همان نسبت تشکیل حلقه ها ممکن است زودتر شروع شود. مسئله قابل توجه دیگری که در تعیین سن ساختارهای سخت وجود دارد، شکل گیری حلقه های غیرعادی از قبیل Checks یا حلقه های گسسته است که در پاسخ به استرسها _ عامل تغییرات فیزیولوژیکی _که رشد را کند می کنند بوجود می آیند. Checks ها عموما طی دوره های رشد سریع تشکیل می شوند در حالیکه حلقه های گسترده طی دوره های رشد کند شکل می گیرند. اغلب این علائم فرعی به سختی از حلقه های سالانه تشخیص داده می شوند که ممکن است باعث براورد زیاد سن شوند. به همین جهت تعیین کردن علائمی که حلقه های سالانه واقعی را نشان میدهد اهمیت دارد.

در تمام ساختارهایی که جهت تعیین سن آبزیان استفاده می شود ممکن است خطاهایی وجود داشته باشد:

1- از دست دادن اولین حلقه

2- افزایش و ازدحام حلقه ها به موازات افزایش سن

3- براورد اضافی سن به خاطر وجود حلقه های اضافی

4- فقدان حلقه کناری به خاطر جذب یا سائیدگی

تهیه و تنظیم: سارا صحیحی بنیس- کارشناس شیلات استان تهران
منبع: پایان نامه دوره کارشناسی با موضوع روشهای تعیین سن در برخی آبزیان


کلمات کلیدی:
 
 
ساعت ۱٠:٠۳ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/٤/٢  

 

ماهيان کور غار ايران / مهندس عليرضا خياباني  

مقدمه
در دنيا در حدود 40 گونه ماهی فاقد چشم در آبهای شيرين شناسايی گرديده گرديده که دراين ميان خانواده کپورماهيان با دارا بودن 11 گونه بيشترين تعداد و خانواده سگ ماهيان جويباری با 10 گونه پس از آن قرار دارند.خانواده های (Amblyopsidae) از راسته سوف ماهی شکلان،لوچ ماهيان (Cobitinae) ، کاراسيده (Characidae) ، ( Synbranchidae )، ( Ictaluridae) و (Eleotridae) از جمله خانواده هايی هستند که گونه های فاقد چشم در آنها گزارش شده است.

در ماهيان مختلف اندازه چشمها نسبت به سايز ماهي ، روش بدست آوردن غذا و هم بر اساس مقدار نوري که براي يافتن غذا لازم است ، تغيير تکاملي مي کند.
بيشتر ماهياني که درطول روز به شکار مي پردازند، داراي چشمان توسعه يافته هستند اما چشمهاي بزرگ در ماهياني هم که عمدتا غذاي خود را در تاريکي يا سپيده صبح پيدا مي کنند، يا ماهياني که در اقيانوسها و در محدوده هاي نفوذ نور زندگي مي کنند هم ديده مي شود.
ماهياني که درغارهاي بدون نور زندگي مي کنند ، داراي چشمهاي ريز و يا فاقد چشم هستند ، در عوض دستگاه خط جانبي (Lateral line ) درآنها توسعه زيادي پيدا کرده است.
اين دستگاه قادر است تلاطم و جابجايي آب را حتي در کوچکترين مقادير تعيين کند ، حال چه اين تلاطم و جابجايي توسط حرکت خود ماهي ايجاد شده باشد يا اينکه موجودات زنده و اشياي ديگر آن را ايجاد کرده باشند.
ماهي ها مي توانند با استفاده از اين دستگاه ، اشياي ساکن مجاور، ساير ماهيان و موجودات زنده غذايي را پيدا کنند.
برخي ماهيان کور نيز داراي سلولهاي چشايي در سر و يا سبيلک هاي (Barbel ) توسعه يافته در اطراف دهان هستند که از آنها براي چشيدن و لامسه استفاده مي کنند.
علاوه بر ماهي ها که روند تکاملي شان بعلت فقدان نور در ساليان دراز منجر به از دست دادن چشمها گرديده در برخي موجودات ديگر مانند سمندر کور تگزاس ( Typhlomolge rathbuni ) اين امر مشاهده مي شود ، آنها ضمن از دست دادن چشم ها ، از داشتن رنگدانه هم محروم گشته اند.
ماهيان کور از لحاظ شيلاتي فاقد ارزش اقتصادي بوده اما بعنوان يکي از نادرترين ذخاير ژنتيکي در بسياري از پژوهشکده ها مورد ارزيابي و مطالعه قرار گرفته اند و يا به عنوان ماهيان زينتي خارق العاده در موزه هاي حيات وحش و آکواريوم ها در معرض ديد علاقمندان و خصوصا جهانگردان قرار گرفته اند.
در اين ميان می توان به ماهي کور مکزيکي (De Filippi, 1853) Astyanax fasciatus mexicanus که شهرت جهاني آن باعث علاقمند شدن بسياري از آکواريوم داران و محققان گشته است اشاره نمود، بنحوي که محققان زيست شناس دانشگاه مريلند در تحقيقات خود در اين رابطه ، ژن عامل از بين بردن چشمهاي اين ماهي را شناسايی کرده اند.اين ژن ضمن فعال شدن درمناطق کم نور، پروتئيني را کنترل مي کند که اثر مستقيم بر لنز چشم داشته از اين رو با فعال شدن آن درمراحل تکاملي تخم سبب از بين رفتن بافت دروني چشم و کور شدن نوزاد مي گردد .

ماهي كور غار ايران


ماهيهايي از همين گونه که در آبهاي شيرين زندگي مي کنند (در مکانهايي با نور کافي) چشمانشان رشد کرده و ديد کاملا طبيعي خواهند داشت.
قاره آسيا پر تعداد ترين گونه های کور آب شيرين دنيا يعنی در حدود بيست گونه و قاره های آمريکا و آفريقا پس از آن جای دارند.
چين و تايلند بيشترين گونه های کور را به خود اختصاص داده و در اين ميان، کشور ما با دارا بودن دو گونه منحصر به فرد که صرفا بومي (Endemic ) ايران مي باشند درضمره کشورهای دارنده اين گونه های با ارزش قرار گرفته است.
با توجه به اينکه اغلب گونه هاي ماهيان کور در ليست قرمز اتحاديه جهاني حفاظت از گونه ها ( IUCN red list ) قرار دارند لزوم توجه همه جانبه کشورهاي صاحب اين ميراث هاي طبيعي بيش از پيش مورد نياز مي باشد.

1- ماهي كور غار ايران

نام علمي : (Bruun and Kaiser, 1944)Iranocypris typhlops

نام انگليسي : Iran cave barb

خانواده : کپورماهيان ( Cyprinidae)

پراکنش :
ايران ، لرستان،خرم آباد ((33o 05'N, 48o 36' E
شناسايي اين ماهي مرهون وجود راه آهن است، زماني که کارشناسان خارجي مشغول احداث خطوط راه آهن بودند از وجود اين غار مطلع شدند و اين ماهي را براي شناسايي بيشتر به خارج از کشور بردند.
E. W. Kaiser هفت نمونه از ماهي را درششم ماه مي 1937 در آن محل گردآوري نمود تا به مطالعاتي در آن خصوص بپردازد. نمونه هايی از اين گونه در موزه جانورشناسی کوپن هاگ (Zoological Museum of Copenhagen ) در دسترس علاقمندان قرار دارد که به نوبه خود جالب و البته جای تامل دارد.
اين ‌گونه‌ داراي دوجفت‌ سبيلک‌ و بدني فاقد رنگدانه با بيشينه طول 26/5 سانتيمتر (fish base.org) است ‌که تعداد کمي فلس در پشت باله سينه ايي آن وجود دارد.سر پهن ‎و دندانهای حلقي‌ دورديفه‌ و مخروطي‌ شكل‌ با فرمول (2)3.5-3.5 از ديگر خصوصيات ماهی شناسی اين گونه می باشد.‏‎
نمونه های بررسی شده توسط (Nielsen, 1974 ) دارای 5/46 ميليمتر طول کل و 5/38 ميليمتر طول استاندارد بوده است.(برای بررسی و مطالعه بيشتر خصوصيات مورفولوژيکی اين ماهی ميتوانيد به سايت اينترنتی دکتر کد مراجعه نماييد/ www.briancoad.com)

ماهي كور غار ايران


درمحيط طبيعي تغذيه آن نامعلوم اما در محيطهاي مصنوعي و آکواريوم از انواع غذاهاي خشک، تر و زنده نظير آرتميا با اشتهاي زياد استقبال مي کند،چنانکه برای بلع غذاهای روی سطح آب توانايي شنا بصورت وارونه را دارد. زمان لازم براي دو برابر شدن جمعيت اين ماهي حداقل 15 ماه است و از تمايز جنسی و طول عمراين گونه نيز هيچ اطلاعاتی گزارش نشده است.
Bruun and Kaiser در سال (1944) بر اين باور بودند که ماهی فوق متعلق به جنس (Barbus) است چون شکل ظاهري شان به باربوس ها (سس ماهی از خانواده کپورماهيان) و خصوصا داشتن دو جفت سبيلک اين نظريه را تا حدودی تائيد مي کرد اما ( Saadati) در سال (1977) اين نظريه را رد کرد و ضمن بررسی باربوس های حوضه آبريز دجله عنوان کرد که باربوس های اين ناحيه بسيار بزرگ تر از گونه مذکور می باشند.
بعدها بررسی دقيق تر ماهی کور غار ايران آن را در جنس cypris از خانواده کپورماهيان قرار داد.
ريشه يابی (Etymology ) نام علمی اين ماهی به قرار زير است:
Iran به لحاظ اين که در کشور ايران شناسايی گرديد، cypris چون از جنس کپورماهيان است، typhlos يعنی کور و ops به معنای چشم می باشد،از اين رو می توان اين ماهی را به نام" کپور ماهي کور ايرانی" ناميد.
متاسفانه اين ماهي از سال 1990 به عنوان گونه در معرض آسيب ( Vulnerable)در ليست قرمز اتحاديه جهاني حفاظت از گونه ها قرار گرفته و دکتر برايان کد (Coad 1996) اين گونه نادر را به سبب وجود داشتن در يک محل (داخل غار) در معرض خطر (endangered ) دانسته است.
جالب است كه بدانيد اين ماهي با يک ماهي کور ديگر با نام علمي Paracobitis smithi در همان غار به سر مي برند. اين غار آبی در کنار روستای ( لون) در تنگ هفت لرستان واقع شده ،حرارت آب در اين غار معمولا 5/18درجه سانتيگراد ، PH آن5/7 و قابليت هدايت الکتريکي µS 334 مي باشد.
2- سگ ماهي کور ايران
نام علمي :( Greenwood , 1976 ) Paracobitis smithi

نام انگليسي : Blind loach

خانواده : سگ ماهيان جويباري (Balitoridae )

پراکنش : ايران ، لرستان (33o 05'N, 48o 36' E

ماهي كور غار ايران



اولين نمونه از اين ماهي کفزي توسط Anthony Smithدر آپريل 1976 شناسايي شد. آنها علاوه بر اينکه از داشتن چشم محروم اند، رنگدانه و فلس هم ندارند ،دومين جفت از سبيلک هايشان بخوبی رشد کرده و به انتهای سومين جفت سبيلک ها می رسد.متوسط طول کل بدن در آنها 45 ميليمتر گزارش گرديده است.
حداقل زمان لازم براي دو برابر شدن جمعيت آنها 15 ماه مي باشد. سگ ماهي کور ايران از سال 1996 در ليست قرمز گونه هاي درمعرض خطر قرار گرفته است.
باله مخرجي از8 شعاع و باله پشتي از 11-12 شعاع که همگي شعاع نرم مي باشند تشکيل شده است.
تصويری از اين ماهی تا کنون منتشر نگشته است و اين در حالی است که در بسياری از نمونه ها مانند ماهی کور مکزيکی (Blind cave fish ) که در بالا از ياد شد در اغلب کتابها و سايت های اينترنتی مرتبط به کرار مطالب مفيد و تصاوير گوناگون منتشر می شود.
خوشبختانه اداره حفاظت از محيط زيست استان لرستان ،اقدامات جدی را در مورد حفاظت از اين غار آبی و ماهيان موجود در آن انجام داده که در اين راستا بازهم انتظار بيشتری می رود.

مهندس عليرضا خياباني ( کارشناس شيلات )
E-mail: khiabaniace @ Yahoo. Com


منابع:

1- www.Clt.astate.edu

2- www.Briancoad.com
3- www.Fishbase.org
www.Redlist.org 4-

5- www.Itis.usda.gov

www.Loaches.com-6


7- www.Ummz.lsa.umich.edu
8- www. Kepu.ac.cn/cls504.html

9- www.f15.aaa.livedoor.jp/ichthy
10- www.Natureserve.org

11- www.Outdooralabama.com

12- www.esew.org


کلمات کلیدی:
 
 
ساعت ۱٠:٠۱ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/٤/٢  

 

تگ و علامت گذاری- Tag and tagging- در ماهیها -تهیه و تنظیم علي بيگي كلشتري  
مقدمه
در طی سالیان گذشته جهت تعیین مسیر حرکت ماهیان ، برای مهاجرتهای مختلف از جمله مهاجرت تولید مثلی ، تعیین ضریب بازگشت، اقدام به نشانه گذاری در روی ماهیان می نمودند. این کار به علامت گذاری tagging موسوم است. در طی سالیان گذشته در فعالیت تکثیر و پرورش جهت بازسازی ذخایر در کشور ، از طریق بریدن باله های سینه ای ماهیان استخوانی یا قطع سیبیلک در ماهیان خاویاری اقدام به نشانه گذاری نمودند که هر کدام از این روشها اثرات منفی را بر روی ماهیان رهاسازی شده در طبیعت به همراه دارد. یکی از این نمونه فعالیتها بستن تگ یا علائمی در بدن ماهی یا قاعده باله های ماهی می باشد که ماهی این تگ ها را با خود حمل کرده که در محیط آبی جلبک ها بر روی تگ جایگزین شده و به شکلهایی در می آمدند که باعث آسیب رساندن به ماهی می شدند، و یا اینکه در اثر ضربه سایر ماهیها تگ ها از باله ماهی بیرون آمده که این امر نهایتا عفونتهایی را در ماهی ایجاد و منجر به مرگ ماهی می گردیدند.
لذا با توجه به مشکلات عدیده پدیده آمده در اثر اینگونه تگ گذاری ، از سال 1992 تگ هایی اختراع و ابداع شده است که روند تکاملی آن روز به روز کاملتر می گردد. در زیر به طور مختصر به چند روش امروزی تگ گذاری در ماهیها پرداخته می شود.
1- تگ های سیمی رمزی یا میکرو تگ های کد دار دوتایی
Binary coded micro tag
2- تگ های قابل رویت زیر جلدی با رمز الفبایی
Visible Implant Alphanumeric tag
3- تگ های درخشان رنگی Elastomer fluorescent tag
4- تگ های حافظه ای Memory tag


1--تگ های سیمی رمزی ( میکرو تگ های کد دار دوتایی ) Binary coded micro tag

شکل شماره 1 : نمونه یک تگ سیمی رمزی




شکل شماره 1 : نمونه یک تگ سیمی رمزی
تگ های سیمی رمز دار برای علامت گذاری ماهی به تازگی توسط شرکت تکنولوژی علوم دریایی شمال غربی ایالات متحده آمریکا ساخته شده است. اینها تگ های طبیعی ریز شماره دار سیمی از جنس استن استیل زنگ نزن هستند که می توان آنرا به هر گونه ماهی یا صدف تزریق نمود و در هر جایی به صورت مغناطیسی تشخیص داده شود، می توان از آن برای شناسایی ماهی به صورت انفرادی یا گروهی استفاده نمود.
بیش از 50 میلیون قطعه ماهی در هر سال در مرکز تکثیر و پرورش ماهی آزاد اقیانوسی در غرب سواحل شمال آمریکا تزریق می شوند . این تگ ها به سرعت و در گونه های مجزا همچون ماهی آزاد اقیانوسی، قزل آلا، مار ماهی ، ماهی سیم دریایی ، باس دهان گشاد ، لا بستر، خرچنگها و میگو استفاده می شود. در طی پیشرفتهای اخیر تگ هایی ساخته شده که آسانتر مورد استفاده قرار می گیرند و کارایی آن شامل افزایش دامنه بررسی ها ( مطالعات ) و بهره وری بیشتر است.
تگ ها از قرقره هایی ادامه دار از جنس سیم تهیه می شوند که اعداد بر روی آن حک شده است . یک تزریق کننده مغناطیسی، تگ را برش داده و تگ توسط یکنفر تزریق می گردد. طول استاندارد تگ ها 1/1 میلی متر و 25/0 میلی متر قطر دارد اما برای حیوانات کوچکتر تگ هایی به اندازه نصف طول فوق می تواند مورد استفاده قرار گیرد ( 55/0 ملی متر طول * 25/0 میلی متر قطر) .
ماهیان کوچک به طول 11 میلی متر را می توان تگ گذاری نمود. تشخیص دهنده های مغناطیسی می توانند یک تگ را در دهها کیلو ماهی پیدا کنند، تگ ها به صورت عادی از ماهی آزاد Chinook بالغ به وزن 30 کیلوگرم و بیشتر بدست آمده که این ماهیها در هنگام جوانی به طول 8-6 سانتی متر تگ گذار شده بودند.

شکل شماره 2- تگ های کاشته شده در بچه ماهی


میزان بالای ماندگاری، هزینه پایین تگها، و نداشتن اثر معکوس بر روی بقا، رشد و رفتار، تگ سیمی کد دار را نه تنها برای پروژه های بازسازی ذخایر مناسب می سازد بلکه برای یکسری از کارهای پرورش ماهی نیز کاربرد دارد. اغلب وجود تگ توسط یک دستگاه میکروسکوپ نه چندان قوی رمز خوانی شده و بدین ترتیب ماهیهای تگ گذاری شده و فاقد تگ از یکدیگر مجزا می گردند.
تشخیص گروهی تگ ها می تواند با استفاده از آن در محلهای مختلف بدن ( همچون پایه باله ها، پایین فلس های جانبی یا به عبارت دیگر صفحات استخوانی جانبی ماهیان خاویاری ) بدون نیاز به کشف کننده تگ صورت پذیرد، به علاوه، تگ ها می توانند به مناطقی تزریق شوند که پیدا کردن مجدد آن در ماهیها نیاز به تلاش چندانی نداشته باشد همچون بین شعاعهای باله ها .
پیشرفت بزرگ اخیر، کد گذاری جفتی ( یک سری از نقاط مشابه بارکد) توسط تگهای با اعداد اعشار نرمال است. در این روش سرعت خواندن تگ خیلی زیاد است و احتمال غلط خواندن تگ به این روش کاهش می یابد، این روش یعنی تناوب کد گذاری تگ ها که هر کدام دارای اعداد مخالف با دیگری است، خیلی مهم و با اهمیت می باشد. دومین روش که تکامل یافته تر و با اهمیت تر است مجهز بودن به رمز خوانی توده ای از ماهی با کمترین میزان دستکاری است. این تجهیزات اخیرا در شبکه تلویزیونی BBC در برنامه جهان فردا ( Tomorrow world ) به نمایش گذاشته شد و در این رابطه تصمیم گرفته شد که این تگ ها در بغل باله سینه ای ماهیان همه مراکز تکثیر ماهی آزاد Chinook و Coho که در سواحل شمال آمریکا اقدام به ماهی رهاسازی می کنند، به تعداد چند صد میلیون ماهی در هر سال ، زده شود.

شکل شماره 3- یک نمونه تگ زیر جلدی


اگر چه برای چسبیدن تگ به باله نیاز به رانده شدن در باله است، با این وجود می توان ماهی را به وسیله تگ های کد دار سیمی به میزان بیش از 50000 عدد در هر 8 ساعت شیفت کاری تگ گذاری نمود و می توان پیوند زدن آنها را در همان مدت زمان متناسب نمود.


شکل شماره 2- تگ های کاشته شده در بچه ماهی

برای نمونه چهار نوع تگ گذاری به طور آزمایشی و جدا از هم امتحان گردید. ماهیها به طور خود کار درجه بندی و به گروهها و در اندازه های مختلف مجزا گردیدند، سپس بطور مستقیم و خطی تگ گذاری شدند. این کار عملی است برای اینکه تگ ها می توانند به طور نرمال مطابق اندازه ( سایز) ماهیان کوچک در آیند، و در اندازه های مختلفی می توانند تگ گذاری شوند که این امر اجازه ارزیابی همه آنها را می دهد. در حال حاضر تغییر و تبدیل این لوازم فقط از نظر اقتصادی توجیه پذیر است. در حالیکه این عمل در هر سال مستلزم وجود چند میلیون ماهی است، اما پتانسیل آن را برای کوچکتر کردن بایستی کشف نمود.
سومین پیشرفت تکاملی اخیر عبارت از تشخیص دهنده های بزرگتر برای ماهیان بزرگ یا دسته ای از ماهیهای کوچک است. تونل تشخیص دهنده بیش از 25 سانتیمتر قطر دارند که تخته های کششی بزرگتری نیز وجود دارند. آزمایشات اخیر در کانادا منجر به کشف هرینگ ( شگ ماهیان ) تگ گذار شده از صید ماهیان تجاری گردد که این ماهیان توسط یک نوار نقاله ( تسمه انتقال دهنده ) عبور داده شدند، این نوار می تواند بیش ار 40 تن ماهی را در هر ساعت انتقال دهد.
ماهیان تگ گذاری شده به طور اتوماتیک به یک ظرف مجزا منحرف و هدایت می شوند .سیستمهای جدا کننده برای زنده ماندن ماهی می تواند بر اساس تونل تشخیص توسعه و تکامل یابد.
آیا کاربرد این روش امکان پذیر است ؟

شکل شماره 4- یک نمونه تگ درخشان رنگي در بدن ماهی


اداره شیلا ت Delphi ایرلند که اسمولت های ماهی آزاد را پرورش داده و برای بازسازی ذخایر رهاسازی می کند ، تعدادی ماهی را در زمان بازگشت هنگامیکه بالغ شده بودند صید کردند. سویه های مختلف ماهی در شروع مورد استفاده قرار گرفتند و همه ماهیهای تگ گذاری شده با تگ سیمی کد دار رهاسازی شدند تا ارزیابی مجدد( بررسی مجدد) آنها صورت پذیرد. این عمل اختلافات قابل ملاحظه بین سویه ها را در هنگام بازگشت ، همچون تمایل بازگشت ماهی آزاد از دریا به رودخانه دوبار در زمستان نشان داد.
به منظور آسان کردن انتخاب جهت برنامه های تکثیر و پرورش ، ماهی مولد را بیهوش کرده و بی حرکت نگه می دارند. پس از پیدا کردن ماهی مولد دارای تگ و خواندن آن ، تخمها و اسپرم آن را به طور مجزا نگه می دارند ، این در حالی است که مرحله برداشت یا استحصال گنادها فقط دقایقی طول می کشد. سپس به طور مناسب با استفاده از گنادهای ماهی بالغ دیگر ، لقاح داده می شوند.
بکار گیری این روش مدیریت مناسب ماهیان مولد را در مزارع پرورش ماهی روشن می سازد ، بویژه وقتی که در نظر داشته باشیم ماهیها می توانند زمانیکه کوچک هستند تگ گذاری شوند تا قبل از اینکه فامیلها در طی پرورش به آسانی با یکدیگر آمیخته گردند.


2- تگ های قابل رویت زیر جلدی با رمز الفبایی
Visible Implant Alphanumeric tag



شکل شماره 3- یک نمونه تگ زیر جلدی

این تگ ها با مواد سازگار با بدن موجود زنده و مواد قابل رویت ساخته می شوند. هر تگ دارای 3 عدد ( رقم یا کد ) است و عبارت است از حروف انگلیسی و اعداد عربی که در بافت شفاف نمونه ، نزدیک سطح مثلا در کنار بافت شفاف چشم با یک تزریق گر مخصوص تزریق می شوند. میزان بقا بالای 95% است. این تگ ها با چشم غیر قابل رویت است.


3- تگ های درخشان رنگی Elastomer fluorescent Tag

شکل شماره 5- نمونه تگ حافظه ای




این نوع تگ ها از مواد سیلیکان، سازگار با بدن موجود زنده که از 4 رنگ قرمز، نارنجی ، زرد و سبز تشکیل شده اند. این نوع تگها با استفاده از سرنگ مخصوص در بافتهای شفاف بدن ، زیر پوست و یا حتی در باله های ماهی تزریق می شوند که در برابر نور و یا حتی در تاریکی قابل رویت هستند.


شکل شماره 4- یک نمونه تگ درخشان رنگي در بدن ماهی


4- تگ های حافظه ای Memory Tag


شکل شماره 5- نمونه تگ حافظه ای

این نوع تگ برای شناسایی چگونگی مهاجرت ماهیان تن و برای بررسی های اقیانوس شناسی مورد استفاده قرار می گیرد . این نوع تگ ها دارای کارایی بالایی می باشند و می توانند هر 128 ثانیه ، عمق آب ( فشار آب ) ، درجه حرارت آب ، طول جغرافیایی، شدت نور( میزان نور ) و غیره را برای بیش از 7 سال ثبت کنند. بعد از باز یافت این نوع تگ ها با یک کامپیوتر شخصی می توان اطلاعات آنرا خواند و آنالیز کرد.


در انتها لازم به توضیح است که در استفاده از کلیه این تگها هیچ نوع خطری برای ماهی تا بحال گزارش نشده است و ماندگاری تگ ها حتی بعد از پوست اندازی در سخت پوستان نیز مورد تایید قرار گرفته است.
در پایان از راهنمایی های آقای مهندس سیدی قمی سپاسگزارم.


منبع و ماخذ :
1- Tagging hatchery – raised salmon: by: Ron schaleger , Oregon. Usa - www.sweet-home.or.us
2- Northwest marine technology. inc
3- Coded wire tags- an update. Dr. D.solomon


تهیه و تنظیم :
علی بیگی
کارشناس اداره کل تکثیر و بازسازی ذخایر
Ali_beigi2002@yahoo.com
تهران – خیابان دکتر فاطمی غربی – پلاک 250 – سازمان شیلات ایران – معاونت تکثیر و پرورش آبزیان


کلمات کلیدی:
 
 
ساعت ٩:٤۱ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/٤/٢  
کلمات کلیدی:
 
 
ساعت ٩:۳۱ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/٤/٢  

پرورش ماهی قزل آلا در استخرهای خاکی

 

مساحت استخرهای خاکی می تواند از 1000تا5000 متر مربع باشد،لازم به ذکر است هرچه مساحت استخر بزرگتر باشد غذادهی، کنترل ماهیان و صید آنهامشکل تر خواهد بود

- دمای مناسب آب جهت پرورش قزل آلا 8 الی18 درجه سانتیگراد است که این آب میتواند از چاه ، قنات ، چشمه یا رودخانه تامین شود

- برای پرورش قزل آلا در استخر خاکی لازم است قبل از ماهیدار کردن، استخر را تخلیه نموده و در صورت وجود پوشش گیاهی آنها را از بین برد

- اگر کف استخر لجنی باشد ، استخر را خشک کرده و جهت ضدعفونی نمودن آن برای هر 1000 متر مربع از 100 کیلوگرم آهک استفاده کنید

- بهتر است قبل از ماهیدار کردن ، کف استخر خاکی رابا لایه ای از سنگریزه بپوشانید تا گل آلودگی آب در طول دوره پرورش کمتر شود

- وزن مناسب اولیه بچه ماهیان جهت رهاسازی 10 -5 گرم میباشد. قابل ذکر است برای جلوگیری از مشکلات بعدی از جمله هم جنس خواری ضروری است وزن بچه ماهیان در زمان رهاسازی یکسان باشد

- تراکم رها سازی بچه ماهیان به ازای هر متر مکعب آب ، دو قطعه میباشد که در صورت وضعیت مناسب استخر و وجود آب به اندازه کافی میتوان تا 4 قطعه در متر مکعب نیز رهاسازی کرد

- در صورت وجود پرندگان ماهیخوار در محیط اطراف استخر ، سطح استخر را بایستی طناب کشی کرد تا از ورود آنها جلوگیری به عمل آید

- غذا دهی بچه ماهیان بایستی بر اساس دمای آب ، وضعیت استخر و وزن متوسط ماهیان در طول دوره پرورش محاسبه و به طرز صحیح انجام گیرد

- در استخرهایی که بزرگتر از 1000 متر مربع هستند بهتر است از ابتدای دوره پرورش محل غذا دهی ماهیان را در قسمت ورودی آب در دو ضلعی که مجاور یکدیگرند تعیین کرده و ماهیان را به این نقاط عادت دهیم تا از پراکندگی ماهیان و هدر رفتن غذا جلوگیری شود

- با مشاهده تغییر رنگ و کم شدن شفافیت آب بایستی درصد تعویض آب را افزایش داد یا به عبارتی ساعات بیشتری در شبانه روز آب تمیز را وارد استخر کرد

- حداقل تعویض آب در شبانه روز در استخر خاکی باید بین 5 الی 10 درصد حجم آب استخر باشد

 

نحوه محاسبه غذای روزانه ماهی قزل آلا

 

غذا ، شیوه غذا دهی، مقدار غذای مصرفی و تعداد دفعات غذا دهی در تولید با صرفه و اقتصادی ماهی قزل آلا از اهمیت زیادی برخوردار است.

- میزان غذای روزانه ماهی قزل آلا را میتوان بر اساس وزن متوسط ماهیان و درجه حرارت آب و بر اساس جداول مخصوص محاسبه کرد.

- تعداد ماهیان زنده موجود در استخر را محاسبه میکنیم .

- وزن متوسط ماهیان را با استفاده از زیست سنجی ( بیومتری) به دست می آوریم.

- وزن کل ماهیان استخر خود را محاسبه کرده و برای به دست آوردن میزان غذای مصرفی روزانه با استفاده از جداولی که در زیر آمده مانند مثال عمل میکنیم .

 

مثال:

در یک استخر دو منظوره کشاورزی پرورش ماهی قزل آلا تعداد 5000 قطعه بچه ماهی با وزن متوسط 30گرم پس از عملیات زیست سنجی ثبت شده است. در صورتیکه تعداد تلفات استخر 200 قطعه بوده و تعداد دفعات غذادهی در روز 4 نوبت باشد ،میزان غذای روزانه را در هر نوبت با توجه به جداول داده شده در زیر تعیین میکنیم.دمای آب استخر 13 درجه سانتیگراد است.

 

 

تعداد ماهی موجود در استخر = تعداد تلفات- تعداد بچه ماهی رها سازی شده

4800 عدد = 200 - 5000

 

توده زنده موجود در استخر= وزن متوسط*تعدادماهی موجود

144 کیلوگرم= 144000 گرم = 30 * 4800

 

 

مصرفی روزانه= وزن توده زنده * ( درصد جدول محل برخورد ستون وزن متوسط ماهی با ردیف دمای آب استخر)

2.88 = 144 * %2

 

میزان غذای مصرفی در هر نوبت غذادهی = تعداد دفعات غذادهی ÷ میزان غذای مصرفی روزانه

0.72 کیلوگرم = 4 ÷ 2.88

 

 

روش ارائه شده کلی میباشد و پرورش دهنده باید در موقع غذادهی به شرایط و کیفیت آب برای محاسبه غذای روزانه توجه کافی داشته باشد . تعداد دفعات غذادهی براساس وزن متوسط ماهیان به صورت زیرمی باشد.

 

 

جدول تعداد دفعات غذادهی

450-80

80-30

30-5

5-5/4

وزن ماهی (گرم)

3

4

5

10

دفعات غذادهی


جدول تعیین غذای روزانه

بیش از 200 گرم

143 تا 200

91 تا 143

62 تا 91

40 تا 62

23 تا 40

12 تا 23

5 تا 12

5/1 تا 5

2/0تا5/1

زیر 2/0

وزن(گرم)

دمای آب

0.7

0.8

0.9

1

1.2

1.4

1.7

2.2

2.8

3.4

4.1

8

0.8

0.9

1

1/1

1.3

1.5

1.8

2.4

3

3.8

4.5

9

0.9

1

1/1

1.2

1.4

1.7

2

2.7

3.4

4.3

5.2

10

0.9

1

1/1

1.3

1.5

1.7

1.2

2.8

3.6

4.5

5.4

11

1

1/1

1.3

1.4

1.6

1.9

2.3

3

3.9

4.9

5.8

12

1

1.2

1.3

1.5

1.7

2

2.5

3.3

4.3

5.3

6.3

13

1/1

1.2

1.4

1.5

1.8

1.2

2.6

3.5

4.5

5.5

6.7

14

1.2

1.3

1.5

1.7

1.9

2.3

2.8

3.7

5

6

7.3

15

1.3

1.4

1.6

1.8

2

2.5

3.1

4.1

5.3

6.5

7.8

16

1.4

1.5

1.7

1.9

1.2

2.7

3.4

4.5

5.7

7

8.4

17

1.5

1.5

1.7

1.9

2.2

2.8

3.5

4.7

5.9

7.2

8.7

18


کلمات کلیدی:
 
 
ساعت ٩:٢٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/٤/٢  

        

 

 

 


کلمات کلیدی:
 
 
 
 
به وبلاگ گلچين سايت هاي شيلاتي خوش اومديد – سيد هادي علوي onLoad and onUnload Example

----رود و خروج